Bàn phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải

Tại cuộc làm việc, theo Thứ trưởng Bộ NN&MT Nguyễn Hoàng Hiệp, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải nằm ở trung tâm vùng Đồng bằng sông Hồng, bao phủ toàn bộ địa bàn tỉnh Hưng Yên (cũ) và một phần Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương (cũ). Công trình được khởi công ngày 1/10/1958, hoàn thành ngày 1/5/1959, từng là hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc, được Nhân dân gọi là “Đại thủy nông Bắc - Hưng - Hải”.

Hệ thống đảm nhiệm cấp nước tưới cho hơn 116.600ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cho nuôi trồng thủy sản và dân sinh; đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị.

Trong nhiều thập kỷ, Bắc Hưng Hải giữ vai trò huyết mạch đối với phát triển kinh tế - xã hội của khu vực. Tuy nhiên, những năm gần đây, dưới tác động của đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu, hệ thống đang đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng.

Trước hết là nguy cơ mất an ninh nguồn nước. Lưu lượng cấp từ sông Hồng qua cống Xuân Quan hiện chỉ đạt khoảng 20% thiết kế do mực nước hạ thấp. Tình trạng xâm nhập mặn gia tăng, nhiều thời điểm độ mặn vượt 3‰ trong khi ngưỡng cho phép lấy nước dưới 1‰.

Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu diễn biến cực đoan. Trận mưa lũ do bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 với lượng mưa bình quân trên 400mm đã khiến hệ thống tiêu thoát quá tải, hơn 120 vị trí bờ kênh có nguy cơ tràn, vỡ; trên 21.000ha đất nông nghiệp bị ngập úng kéo dài.

Áp lực dân số và đô thị hóa cũng gia tăng mạnh. Khu vực hiện có khoảng 3,28 triệu dân, tỷ lệ đô thị hóa gần 32%. Theo quy hoạch, số lượng đô thị và khu công nghiệp tiếp tục tăng, kéo theo nhu cầu tiêu úng cao gấp hơn 2,4 lần năng lực thiết kế ban đầu.

Đặc biệt, tình trạng ô nhiễm môi trường nước kéo dài nhiều năm chưa được xử lý triệt để đã ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng cấp, tiêu nước và tiềm năng phát triển đa mục tiêu của công trình.

Trên cơ sở đánh giá toàn diện, Bộ NN&MT đã xây dựng định hướng phát triển Bắc Hưng Hải thành mô hình mẫu về thủy lợi hiện đại, lấy khai thác hiệu quả nguồn nước và hạ tầng đa mục tiêu làm cốt lõi, bảo vệ môi trường sinh thái làm nền tảng.

Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình; phân công rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương; đa dạng hóa nguồn lực, kết hợp ngân sách nhà nước với hợp tác công - tư và xã hội hóa.

Mục tiêu tổng quát là bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước, thích ứng biến đổi khí hậu, đồng thời hình thành không gian xanh sinh thái, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.

Các mục tiêu cụ thể gồm: Hiện đại hóa hạ tầng để chủ động cấp, tiêu nước; Kiểm soát, cải thiện chất lượng nước; Khai thác đa tầng giá trị không gian, hạ tầng và văn hóa lịch sử; Hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý; Xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống vận hành thông minh.

Theo đề xuất, ba nhóm nhiệm vụ, giải pháp chính sẽ được triển khai. Thứ nhất, hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý. Trong đó, cải tạo 13 công trình đầu mối lớn như Xuân Quan, Cầu Cát, An Thổ, Nam Kế Sặt; gia cố các đoạn kênh xung yếu; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động và ứng dụng công nghệ số trong vận hành.

Thứ hai, kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước. Trọng tâm là xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh, thu gom nguồn thải phân tán, phân cấp rõ trách nhiệm quản lý giữa các địa phương.

Thứ ba, khai thác đa tầng không gian. Hệ thống sẽ được phát triển theo hướng đô thị sinh thái dọc kênh, chỉnh trang các công trình trọng điểm, kết nối du lịch, đồng thời tạo quỹ đất khoảng 2.150ha để phát triển đô thị và dịch vụ.

Tổng kinh phí dự kiến khoảng 38.500 tỷ đồng (chưa gồm giải phóng mặt bằng và chỉnh trang). Trong đó, Bộ NN&MT dự kiến bố trí khoảng 6.000 tỷ đồng; phần còn lại do các địa phương Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên và Hải Phòng đảm nhận theo phân công cụ thể.

Việc đầu tư đồng bộ được kỳ vọng sẽ không chỉ giải quyết căn bản tình trạng ô nhiễm, quá tải mà còn đưa Bắc Hưng Hải trở thành hình mẫu về hệ thống thủy lợi hiện đại, đa chức năng, góp phần bảo đảm an ninh nguồn nước và phát triển bền vững vùng Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn mới.