Bạo lực học đường - không thể giải thích đơn giản bằng sự bồng bột của tuổi mới lớn

Vì sao bạo lực học đường chưa được ngăn chặn từ gốc?

Ngày 19/10/2026, một nam sinh lớp 12 Trường THPT Mạc Đĩnh Chi (Hà Nội) hành hung cô giáo ngay trong lớp. Vụ việc gây phẫn nộ không chỉ bởi hậu quả đối với người thầy, mà còn bởi những câu hỏi về ý thức kỷ luật và giới hạn ứng xử trong trường học.

Đáng lo ngại, đây không phải hiện tượng cá biệt. Những năm gần đây, nhiều vụ học sinh đánh nhau, làm nhục bạn, quay video phát tán trên mạng xã hội đã để lại hậu quả đau lòng.

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, giai đoạn 2021 - 2023, cả nước xảy ra gần 700 vụ bạo lực học đường, với hơn 2.000 học sinh liên quan. Giai đoạn 2023 - 2024, số vụ việc giảm còn gần 470, song số học sinh liên quan vẫn lên tới gần 1.500 em. Những con số ấy đủ khiến xã hội phải suy nghĩ. Vì phía sau con số thống kê còn là những tổn thương về thể chất, tinh thần, sự đổ vỡ niềm tin và đôi khi là cả một tương lai bị khép lại.

Đã có trường hợp một nữ sinh trung học bị đánh đập, bắt nạt, dẫn đến sang chấn tâm lý nghiêm trọng và từng có ý định tự tử. Dù được điều trị, em vẫn có nguy cơ chịu ảnh hưởng tâm lý khi trở lại lớp.

Bạo lực học đường vì thế không kết thúc khi cuộc xô xát dừng lại. Với nạn nhân, nỗi sợ hãi, mặc cảm và cảm giác không được bảo vệ có thể kéo dài rất lâu.

Nguyên nhân không thể được giải thích đơn giản bằng sự bồng bột của tuổi mới lớn. Đằng sau hành vi đánh bạn hay tấn công thầy cô có thể là sự thiếu hụt khả năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn, sự tôn trọng người khác và hiểu biết về hậu quả pháp lý. Khi một lời nói xúc phạm hay xích mích nhỏ có thể dẫn đến hành hung, vấn đề không chỉ nằm ở phút nóng giận, mà còn ở giới hạn hành vi chưa được hình thành vững chắc.

Gia đình là nơi đầu tiên dạy trẻ giới hạn ấy. Nhưng có không ít phụ huynh quan tâm nhiều đến điểm số, điều kiện vật chất mà chưa thực sự lắng nghe đời sống tinh thần của con; có người xem xô xát là “chuyện trẻ con”, thậm chí bênh vực con bất kể đúng sai.

Với nhà trường, việc truyền đạt kiến thức và xử lý kỷ luật sau sự việc là chưa đủ. Một học sinh liên tục bị cô lập, đe dọa hoặc bắt nạt nhưng không dám báo giáo viên vì sợ bị trả đũa, hoặc không tin mình sẽ được bảo vệ, là dấu hiệu cho thấy cơ chế phát hiện, hỗ trợ đang có vấn đề.

Môi trường mạng cũng làm lộ rõ tâm lý đám đông đáng lo ngại. Trong một số vụ việc, bên cạnh người trực tiếp hành hung còn có người đứng xem, quay phim, bình luận, thậm chí cổ vũ. Vì sao có em đủ bình tĩnh để ghi hình cảnh bạn bị đánh nhưng không tìm cách báo người lớn? Câu hỏi ấy đòi hỏi sự giáo dục về lòng trắc ẩn, trách nhiệm của người chứng kiến và văn hóa ứng xử trên không gian mạng, thay vì quy kết đạo đức.

Để “biết luật, sống đẹp” không chỉ là một khẩu hiệu

Phòng, chống bạo lực học đường trước hết phải bắt đầu từ việc xác lập một nhận thức rõ ràng, đó là trường học là nơi mọi học sinh và giáo viên đều có quyền được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm.

Việt Nam đã có hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về vấn đề này. Đó là Nghị định số 80/2017/NĐ-CP quy định về môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường, bao gồm khái niệm, biện pháp phòng ngừa, hỗ trợ và quy trình xử lý;

Chỉ thị số 03/CT-TTg năm 2026: Chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về việc ngăn chặn, đẩy lùi bạo lực học đường, nhằm bảo đảm môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện cho học sinh trên cả nước;

Công văn số 3147/BGDĐT-HSSV năm 2026 yêu cầu rà soát an toàn trường học và công khai số điện thoại của hiệu trưởng, công an để tiếp nhận thông tin;

Thông tư số 18/2025/TT-BGDĐT hướng dẫn công tác tư vấn học đường và công tác xã hội, hỗ trợ tâm lý phòng ngừa xung đột;

Thông tư số 38/2019/TT-BLĐTBXH quy định về phòng, chống bạo lực học đường trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp…

Một buổi tuyên truyền pháp luật được Công an Hải Phòng, trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành - Đại học Sư phạm phối hợp thực hiện. Ảnh: Ánh Dương

Tuy nhiên, từ chỗ “có luật” đến “biết luật, làm theo luật” là chặng đường dài của thực thi và nhận thức.

Học sinh cần hiểu rằng đánh bạn, đe dọa, làm nhục, phát tán hình ảnh xâm phạm danh dự người khác không phải những trò đùa vô hại. Tùy tính chất, mức độ, độ tuổi và hậu quả, hành vi vi phạm có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý nghiêm trọng. Nhưng để hiểu được vậy thì giáo dục pháp luật không nên chỉ là những buổi phổ biến văn bản hoặc nhắc nhở mang tính hình thức. Những bài học về quyền con người, quyền trẻ em, trách nhiệm dân sự, hình sự và cách ứng xử trước xung đột cần được chuyển thành các tình huống gần gũi với đời sống học sinh.

Và cùng với “biết luật”, điều quan trọng không kém là phải “sống đẹp”. Để “sống đẹp” thì giáo dục nhân cách vì thế không thể tách rời đời sống hằng ngày. Trong truyền thống đạo học Việt Nam, việc học luôn gắn liền với tu dưỡng nhân cách. Tinh thần “tiên học lễ, hậu học văn” nhấn mạnh rằng tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được sử dụng bởi con người có đạo đức và trách nhiệm. “Tiên học lễ, hậu học văn” hiện diện trong cách cha mẹ giải quyết bất đồng, cách giáo viên ứng xử với học trò, cách bạn bè đối xử với nhau và thái độ của người lớn trước hành vi sai trái.

“Sống đẹp” còn thể hiện từ nhận thức đến phòng ngừa và cơ chế cụ thể trong môi trường giáo dục. Mỗi cơ sở giáo dục cần một đầu mối tiếp nhận phản ánh dễ tiếp cận, bảo mật thông tin, bảo vệ người phản ánh, quy trình phân loại nguy cơ và can thiệp sớm. Khi có dấu hiệu bắt nạt kéo dài, việc phối hợp giữa giáo viên chủ nhiệm, bộ phận tư vấn, gia đình và cơ quan chức năng phải kịp thời, không đẩy trách nhiệm từ bên này sang bên khác.

Đối với hành vi bạo lực nghiêm trọng, việc xử lý của cơ quan chức năng phải nghiêm minh, đúng pháp luật, bảo vệ người bị xâm hại. Nhưng với người vi phạm chưa thành niên, sự nghiêm khắc cần đi cùng giáo dục, hỗ trợ sửa sai và ngăn ngừa tái phạm…

Tựu trung lại, bạo lực học đường còn tái diễn không phải vì xã hội chưa biết nó nguy hiểm, mà vì nhận thức, quy định và hành động ở nhiều nơi chưa “gặp nhau”. Phòng, chống bạo lực học đường không thể là việc riêng của ngành Giáo dục. Gia đình cần lắng nghe và làm gương; nhà trường phải chủ động bảo vệ học sinh, giáo viên; cơ quan chức năng cần can thiệp, xử lý kịp thời; truyền thông và người dùng mạng xã hội cần tránh lan truyền hình ảnh làm nạn nhân tổn thương thêm….

Chỉ khi “biết luật” gắn với “sống đẹp” trong từng hành động hằng ngày, thì khẩu hiệu mới trở thành sức mạnh ngăn chặn bạo lực học đường từ gốc.