Thứ hai 06/07/2026 05:30
Home | Kinh tế - Xã Hội | Bạo lực học đường vẫn đang bị bỏ qua một cách dễ dàng

Bạo lực học đường vẫn đang bị bỏ qua một cách dễ dàng

Đó là chia sẻ của Chuyên gia tâm lý - PGS.TS. Nguyễn Thu Hương - Giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội khi nói đến hành vi bạo lực học đường gây tổn hại về tinh thần, đó là hành vi bắt nạt bằng lời nói.

Liên tiếp những vụ bạo lực học đường

Cuối tháng 1/2021, dư luận không khỏi sửng sốt khi Khoa Sức khỏe vị thành niên Bệnh viện Nhi Trung ương tiếp nhận một bé gái 13 tuổi uống thuốc trừ sâu tự tử do bị bạn học trêu ghẹo, bắt nạt và ghép đôi với bạn khác giới. Cô bé may mắn được cứu sống nhưng việc điều trị những chấn thương tâm lý về sau là hết sức vất vả.

Tháng 3/2021, một đoạn clip quay cảnh nữ sinh lớp 8 ở TP. Sa Đéc (tỉnh Đồng Tháp) bị 4 bạn học đánh tới tấp bằng mũ bảo hiểm, bị xé áo rồi tung lên mạng xã hội, gây nhiều bức xúc. Tiếp đó, một clip dài hơn 6 phút ghi lại cảnh học sinh đánh nhau dã man trong lớp học tại Trường THPT Phan Đăng Lưu, quận Bình Thạnh, TP. HCM tiếp tục làm dư luận dậy sóng.

Và trong những ngày đầu tháng 4/2023 vừa qua, đoạn clip khoảng 15 giây ghi lại hình ảnh một nữ sinh tát liên tục vào mặt một bạn nữ khác đang quỳ dưới nền gạch xảy ra tại Trường THCS số 1 Bắc Lý, TP. Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình cũng khiến nhiều người xem không khỏi sửng sốt.

"Bạo lực học đường nhiều khi vẫn bị bỏ qua một cách dễ dàng" - Ảnh 1.
Trường THPT chuyên Đại học Vinh.

Cũng trong tháng 4, dư luận lại dậy sóng trước thông tin em T.L, học sinh lớp 8A2, Trường THCS Xuân Nộn, huyện Đông Anh (Hà Nội) phải nằm viện điều trị 1 tuần với những vết thương vùng mặt và bị sang chấn tâm lý sau khi bị các bạn đánh hội đồng ngay tại nhà...Còn nhiều và rất nhiều những sự việc tương tự như thế nữa vẫn hàng ngày diễn ra...

Cần trang bị cho con kỹ năng để tự bảo vệ bản thân khỏi bạo lực học đường

Trao đổi với Báo Sức khỏe và Đời sống, Chuyên gia tâm lý - PGS.TS. Nguyễn Thu Hương – cho rằng, câu chuyện học sinh bị cô lập, đánh hội đồng thực tế là một câu chuyện cũ, đã xuất hiện từ rất lâu.

Bản chất của hành động bạo lực là một hành vi gây hấn, hành vi này là để thể hiện vị thế hay sức mạnh của người gây hấn. Ngoài ra, gây hấn cũng có thêm một ý nghĩa khác đó là để tự vệ. Tuy nhiên, trong xã hội loài người ngày nay, khi người ta sử dụng đến hành vi gây hấn thì chủ yếu là để gây nên tổn hại cho người khác, chứ gần như không còn ý nghĩa tự vệ hay bảo vệ .

Cũng theo PGS.TS. Nguyễn Thu Hương, hậu quả để lại cho những câu chuyện bạo lực nói chung và bạo lực học đường nói riêng là rất đau lòng. Nó không chỉ ảnh hưởng đến thể chất mà còn làm ảnh hưởng đến tâm lý của các em một cách sâu sắc và kéo dài.

"Một điều rất đáng lưu ý đó là những tổn hại về mặt thể chất của các em như khi bị đánh thì thường được người lớn để ý và hầu như sẽ tìm ngay cách để giải quyết. Còn đối với những tổn hại về tinh thần như bị bắt nạt bằng lời nói thì phần lớn lại được người lớn bỏ qua một cách dễ dàng.


"Bạo lực học đường nhiều khi vẫn bị bỏ qua một cách dễ dàng" - Ảnh 2.
Hành vi bạo lực kéo dài sẽ gây ra sự tổn hại về mặt tinh thần rất lớn, thậm chí khó có thể chữa lành cho các con. Ảnh minh họa.

Các bậc phụ huynh không hiểu được rằng, nếu ngay từ đầu đã bỏ qua những hành vi bạo lực dù rất nhỏ về mặt tinh thần, thì hành vi đó sẽ không thể kết thúc. Bởi khi con của bạn đã trở thành nạn nhân thì liên tục sẽ trở thành nạn nhân.

Hành vi bạo lực kéo dài sẽ gây ra sự tổn hại về mặt tinh thần rất lớn, thậm chí khó có thể chữa lành cho các con. Nguy hiểm hơn sẽ khiến con rơi vào tình trạng căng thẳng, lo âu kéo dài, hay trầm cảm và có thể đi đến hành vi cuối cùng là tự sát, từ bỏ thế giới để né tránh những hành vi bạo lực", Chuyên gia tâm lý phân tích.

PGS.TS. Nguyễn Thu Hương cũng cho biết thêm, rất nhiều trường hợp học sinh bị các bạn cô lập, bạo lực nhưng lại giấu giếm không cho ai biết khiến sự việc ngày càng tồi tệ hơn. Việc các em che giấu khi bị bạo lực là yếu tố lớn để tiếp tục thúc đẩy hành vi bạo lực. Điều này không khác gì việc che giấu tội phạm, lúc này kẻ phạm tội sẽ tiếp tục có cơ hội để thực hiện hành vi của mình.

"Nên khi bị bạo lực các em cần có sự phản ứng ngay lập tức bằng những kỹ năng tự vệ cho bản thân. Ngoài kỹ năng tự vệ từ mặt thể chất, cha mẹ cũng cần trang bị sẵn cho con những kỹ năng để tự vệ trước những lời nói, thái độ, phương thức… của bạo lực tinh thần.

Cha mẹ và thầy cô cần phải ý thức rất rõ về vấn đề này, tránh việc khi con chia sẻ bản thân bị bạo lực thì cha mẹ lại cho rằng đó không phải là vấn đề to tát. Hay thầy cô lại chỉ đưa ra những hình phạt thật nặng mà không giải quyết vấn đề triệt để, không có bất cứ một chế tài nào để ngăn chặn sự việc thì có thể sẽ càng thúc đấy những hành vi bạo lực nhiều hơn",

Chuyên gia tâm lý Nguyễn Thu Hương cũng đưa ra quan điểm, để chấm dứt những hành vi bạo lực học đường thì cần phải nâng cao nhận thức cho toàn bộ cộng đồng. Bằng cách tuyên truyền, giáo dục để mọi người đều ý thức được những biểu hiện và hậu quả của hành vi bạo lực, không chỉ đối với người bị bắt nạt mà còn đối với những người thực hiện hành vi bạo lực.

Quỳnh Mai (https://suckhoedoisong.vn/bao-luc-hoc-duong-van-dang-bi-bo-qua-mot-cach-de-dang-169230421212332913.htm)

Tags:

Bài liên quan
Tin bài khác
Siêu bão BAVI có khả năng gây gió mạnh trên toàn bộ Biển Đông

Siêu bão BAVI có khả năng gây gió mạnh trên toàn bộ Biển Đông

Theo Trung tâm Dự báo KTTV Quốc gia, bão BAVI di chuyển theo hướng Tây Bắc, chưa có dấu hiệu đi vào Biển Đông nhưng có khả năng gây gió mạnh trên toàn bộ Biển Đông giai đoạn cuối tuần tới.
BĐBP Hải Phòng kịp thời đưa bệnh nhi nguy kịch từ Cát Bà vào đất liền cấp cứu

BĐBP Hải Phòng kịp thời đưa bệnh nhi nguy kịch từ Cát Bà vào đất liền cấp cứu

Chiều 5/7, Đồn Biên phòng Cát Hải thuộc Bộ đội Biên phòng thành phố Hải Phòng đã phối hợp với các lực lượng chức năng khẩn trương đưa một bệnh nhi trong tình trạng nguy kịch từ đảo Cát Bà vào đất liền cấp cứu, bảo đảm an toàn.
Đoàn Cứu hộ Việt Nam tìm được thêm 7 nạn nhân vụ động đất tại Venezuela

Đoàn Cứu hộ Việt Nam tìm được thêm 7 nạn nhân vụ động đất tại Venezuela

Đoàn cứu nạn, cứu hộ Bộ Công an Việt Nam tiếp tục tìm kiếm tại bang La Guaira, Venezuela, đưa thêm 7 thi thể nạn nhân ra khỏi hiện trường trong ngày cứu hộ thứ 4.
Liên Hợp Quốc cảnh báo những rủi ro tiềm ẩn của trí tuệ nhân tạo

Liên Hợp Quốc cảnh báo những rủi ro tiềm ẩn của trí tuệ nhân tạo

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo mang lại tiềm năng to lớn cho các quốc gia và người dân trên thế giới, nhưng cũng đi kèm với những nguy cơ nghiêm trọng. Đây là cảnh báo vừa được đưa ra trong báo cáo đầu tiên của Hội đồng khoa học độc lập thuộc Liên Hợp Quốc về công nghệ này.
Thời tiết ngày 5/7: Bắc Bộ có mưa lớn

Thời tiết ngày 5/7: Bắc Bộ có mưa lớn

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia, khu vực Bắc Bộ có mưa to đến rất to.
Anh hùng Ngô Thị Tuyển qua đời

Anh hùng Ngô Thị Tuyển qua đời

Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Ngô Thị Tuyển qua đời sáng nay, 4/7, tại quê nhà ở Thanh Hóa, hưởng thọ 81 tuổi.
Tăng cường chăm lo lao động là người dân tộc thiểu số và miền núi

Tăng cường chăm lo lao động là người dân tộc thiểu số và miền núi

(PLVN) - Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam (LĐLĐVN) mới ban hành Công văn số 184/TLĐ-QHLĐ yêu cầu các cấp công đoàn tăng cường chăm lo, hỗ trợ công nhân, người lao động là người dân tộc thiểu số và miền núi.
Chủ tịch tỉnh Tuyên Quang chỉ đạo làm rõ về kết quả điểm môn Toán tốt nghiệp THPT

Chủ tịch tỉnh Tuyên Quang chỉ đạo làm rõ về kết quả điểm môn Toán tốt nghiệp THPT

Trước vụ điểm thi môn Toán tốt nghiệp THPT cao bất thường, Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang yêu cầu ngành giáo dục địa phương và Trường THPT Chuyên Tuyên Quang phối hợp với cơ quan liên quan xác minh thông tin cụ thể, chính xác.
Bão giật cấp 11 hoành hành vịnh Bắc Bộ, tiến gần đặc khu Bạch Long Vĩ

Bão giật cấp 11 hoành hành vịnh Bắc Bộ, tiến gần đặc khu Bạch Long Vĩ

Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thuỷ văn Quốc gia, bão số 1 đã đi vào vùng biển phía Đông của khu vực Bắc vịnh Bắc Bộ, di chuyển tiếp theo hướng Tây Bắc. Do ảnh hưởng hoàn lưu của bão số 1, ở đặc khu Bạch Long Vĩ (Hải Phòng) đã có gió mạnh cấp 8, giật cấp 9; Cô Tô có gió mạnh cấp 6, giật cấp 8, sóng cao 2,25m. Khu vực vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) đang mưa, tàu thuyền về neo đậu tránh bão khá nhiều.
Điều đẹp đẽ phía sau những thủ khoa toàn quốc

Điều đẹp đẽ phía sau những thủ khoa toàn quốc

Mỗi mùa thi đều có những bảng điểm xuất sắc, những gương mặt được xướng tên ở vị trí cao nhất. Nhưng điều còn ở lại lâu hơn là những giá trị mà những thủ khoa lan tỏa.
Tai nạn trên Quốc lộ 1 qua Hà Tĩnh, 2 người đi xe máy tử vong

Tai nạn trên Quốc lộ 1 qua Hà Tĩnh, 2 người đi xe máy tử vong

Rạng sáng 3/7, một vụ tai nạn giao thông xảy ra giữa xe khách và xe máy trên Quốc lộ 1, đoạn qua phường Hoành Sơn, khiến 2 người đàn ông tử vong tại hiện trường.
Bão số 1 giật cấp 11 tiến gần Vịnh Bắc Bộ

Bão số 1 giật cấp 11 tiến gần Vịnh Bắc Bộ

Khoảng 11h ngày 3/7, vị trí tâm bão ở khoảng 17.5 độ Vĩ Bắc; 109.9 độ Kinh Đông, sức gió mạnh nhất cấp 8-9 (62-88km/h), giật cấp 11. Trong 3 giờ tới, bão di chuyển theo hướng Bắc Tây Bắc, tốc độ khoảng 10km/h.
bao-anh-land
happer-vn
lsa
Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương

Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương

Sáng 4/7, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm dự và phát biểu chỉ đạo phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 6/2026 và Hội nghị trực tuyến Chính phủ với các địa phương. Báo Pháp luật Việt Nam trân trọng giới thiệu toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.
Đổi mới tư duy lập pháp để khơi thông nguồn lực phát triển

Đổi mới tư duy lập pháp để khơi thông nguồn lực phát triển

Đổi mới tư duy, định hướng xây dựng pháp luật theo hướng vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa khuyến khích sáng tạo, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực phát triển, đây là yêu cầu đặt ra trong Nghị quyết 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam tham dự Đại hội lần thứ 40 của Đảng Cộng sản Pháp

Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam tham dự Đại hội lần thứ 40 của Đảng Cộng sản Pháp

Nhận lời mời của Đảng Cộng sản Pháp, Đoàn đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam do đồng chí Nguyễn Kim Sơn, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương làm Trưởng đoàn, đã tham dự Đại hội lần thứ 40 của Đảng Cộng sản Pháp tại thành phố Lille (3-5/7), đồng thời thực hiện một số hoạt động song phương tại Pháp.
Tin tưởng người quen xin việc, người đàn ông bị lừa mất 61 triệu đồng

Tin tưởng người quen xin việc, người đàn ông bị lừa mất 61 triệu đồng

Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên vừa khởi tố vụ án, khởi tố bị can và bắt tạm giam Nguyễn Thế Đức (SN 1998, trú xã Đông Thụy Anh, tỉnh Hưng Yên) để điều tra về hành vi Lừa đảo chiếm đoạt tài sản.
Triệu tập 10 thanh thiếu niên mang hung khí, lạng lách trên đường phố ở Hải Phòng

Triệu tập 10 thanh thiếu niên mang hung khí, lạng lách trên đường phố ở Hải Phòng

Phòng Cảnh sát Hình sự Công an TP Hải Phòng vừa triệu tập 10 đối tượng liên quan đến hành vi điều khiển xe mô tô lạng lách, đánh võng, gây mất an ninh trật tự và tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông trên địa bàn.
Khởi tố thêm 6 đối tượng trong vụ làm giả hồ sơ thí nghiệm vật liệu xây dựng ở Hà Tĩnh

Khởi tố thêm 6 đối tượng trong vụ làm giả hồ sơ thí nghiệm vật liệu xây dựng ở Hà Tĩnh

Mở rộng điều tra làm giả kết quả thí nghiệm vật liệu xây dựng tại Hà Tĩnh cơ quan điều tra tiếp tục khởi tố thêm 6 bị can về tội “Làm giả tài liệu của cơ quan, tổ chức; Sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức” xảy ra tại Phòng thí nghiệm chuyên ngành xây dựng LAS-XD 909 thuộc Công ty Cổ phần Hathaco và một số công trình, dự án trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh.
Giao lưu hữu nghị Quốc phòng biên giới Việt Nam-Lào lần thứ 3 sẽ diễn ra tại Nghệ An và Bolykhamxay

Giao lưu hữu nghị Quốc phòng biên giới Việt Nam-Lào lần thứ 3 sẽ diễn ra tại Nghệ An và Bolykhamxay

PLM - Chiều 2/7, tại Hà Nội, Bộ Quốc phòng tổ chức gặp mặt báo chí giới thiệu Giao lưu hữu nghị quốc phòng biên giới Việt Nam - Lào lần thứ ba, với sự chủ trì của Đại tá Đỗ Duy Chinh, Phó cục trưởng Cục Tuyên huấn (Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam).

Sơ kết công tác tư pháp 06 tháng đầu năm 2026: Tiếp tục kiến tạo hệ thống pháp luật thống nhất, hiện đại, minh bạch

Sơ kết công tác tư pháp 06 tháng đầu năm 2026: Tiếp tục kiến tạo hệ thống pháp luật thống nhất, hiện đại, minh bạch

(PLM) - Bộ Tư pháp tổ chức Hội nghị sơ kết công tác tư pháp 06 tháng đầu năm 2026 với nhiều kết quả nổi bật: hoàn thiện pháp luật, cắt giảm hàng nghìn thủ tục hành chính, thu hồi mạnh tài sản tham nhũng, và đặt mục tiêu tiếp tục kiến tạo hệ thống pháp luật hiện đại, minh bạch.

Đẩy mạnh đổi mới công tác pháp chế, nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật

Đẩy mạnh đổi mới công tác pháp chế, nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật

(PLM) - Bộ Tư pháp họp giao ban pháp chế 6 tháng đầu năm 2026, thúc đẩy đổi mới xây dựng pháp luật, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, đẩy mạnh rà soát văn bản, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng đội ngũ pháp chế.

Những lưu ý về tuyển sinh đại học và cao đẳng năm 2026

Những lưu ý về tuyển sinh đại học và cao đẳng năm 2026

PLM - Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 ghi nhận quy mô lớn nhất trong nhiều năm qua với hơn 1,2 triệuthí sinh đăng ký dự thi. Trong đó bao gồm khoảng 1,16 triệu học sinh lớp 12 và gần 64.000 thí sinh tự do.

Thành Lương - Trung Văn - Hà Phương

Xây dựng tương lai từ tầm nhìn trăm năm: Hà Nội bước vào kỷ nguyên vươn mình

Xây dựng tương lai từ tầm nhìn trăm năm: Hà Nội bước vào kỷ nguyên vươn mình

PLM - Ngày 29 tháng 6 năm 2026, tại Thủ đô Hà Nội, một sự kiện mang tính lịch sử, kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai đã chính thức diễn ra: Hội nghị Công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm và Xúc tiến đầu tư năm 2026.

Đẩy mạnh thương mại hóa công nghệ tăng khả năng cạnh tranh trong kỷ nguyên số

Đẩy mạnh thương mại hóa công nghệ tăng khả năng cạnh tranh trong kỷ nguyên số

PLM - Ngày 25/6 tại Hà Nội đã diễn Hội thảo khoa học "Nâng cao năng lực cạnh tranh và thương mại hóa công nghệ trong kỷ nguyên số" do Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia (NSSC) - Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp với các đơn vị đối tác tổ chức. Tại Hội thảo, các chuyên gia đã thảo luận sôi nổi và đề xuất các giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa, trong đó nhấn mạnh việc chuyển đổi số, làm chủ công nghệ trong bối cảnh mới.

Anh hùng La Văn Cầu – Ngọn lửa Đông Khê sáng mãi

Anh hùng La Văn Cầu – Ngọn lửa Đông Khê sáng mãi

( PLM) - Ngày 24/6/2026, Đại tá, Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân La Văn Cầu đã từ trần, hưởng thọ 94 tuổi. Sự ra đi của ông khép lại cuộc đời của một người lính đã đi qua gần trọn chiều dài lịch sử cách mạng Việt Nam. Nhưng với nhiều thế hệ người Việt Nam, đặc biệt là những người từng gắn bó với chiến trường Đông Khê, ông sẽ mãi là nhân chứng sống của Chiến dịch Biên giới năm 1950 và là biểu tượng của lòng quả cảm, của ý chí chiến đấu vì độc lập dân tộc.

Điểm tin Y tế số 8: Cảnh báo nắng nóng kéo dài, chủ động ứng phó để bảo vệ sức khỏe

Điểm tin Y tế số 8: Cảnh báo nắng nóng kéo dài, chủ động ứng phó để bảo vệ sức khỏe

(PLM) - Theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, hiện tượng El Nino đã xuất hiện và đang tiếp tục mạnh lên. Dự báo El Nino sẽ duy trì từ nay đến cuối năm 2026, thậm chí kéo dài sang các tháng đầu năm 2027. Theo các chuyên gia, nhiệt độ cao khiến cơ thể mất nước và điện giải nhanh hơn, làm tim phải hoạt động nhiều hơn, dễ gây rối loạn huyết áp, nhịp tim, đồng thời làm tăng nguy cơ say nắng, kiệt sức và sốc nhiệt, nhất là ở người có bệnh nền tim mạch.

Hoàn thiện thể chế về luật sư và hành nghề luật sư đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

Hoàn thiện thể chế về luật sư và hành nghề luật sư đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền

(PLM) - Ngày 29/6, tại Hà Nội, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật phối hợp với Cục Bổ trợ tư pháp (Bộ Tư pháp) tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề "Hoàn thiện thể chế về luật sư và hành nghề luật sư trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam" theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến.

Trường Đại học Công đoàn trao bằng tốt nghiệp cho hơn 1.800 tân cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ

Trường Đại học Công đoàn trao bằng tốt nghiệp cho hơn 1.800 tân cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ

PLM - Sáng 26/6, Trường Đại học Công đoàn tổ chức Lễ Bế giảng và Trao bằng tốt nghiệp Cử nhân, Thạc sĩ, Tiến sĩ đợt tháng 6 năm 2026, ghi dấu cột mốc trưởng thành của khóa sinh viên, học viên sau nhiều năm nỗ lực học tập, nghiên cứu và rèn luyện.