Bồi hồi Tết thời bao cấp

Ngày đó, hầu như chẳng nhà nào có ti vi, chỉ nghe đài. Thời khắc giao thừa thiêng liêng, Chủ tịch nước đọc lời chúc mừng năm mới toàn dân phát trên sóng radio. Rồi tất cả như vỡ òa giây phút đón chào năm mới giữa tiếng pháo đì đùng khắp nơi...

Sáng mùng 1, bố nhấc mâm cỗ cúng gia tiên từ trên bàn thờ xuống. Bánh chưng, nem cuốn, thịt đông, dưa hành tỉa cánh hoa, món nào cũng ngon. Cả nhà ngồi quây quần bên nhau ăn bữa cơm đầu năm. Xác pháo đỏ hồng phủ đầy trước sân trong mưa xuân lất phất. Trẻ con chạy ra nhặt vội những quả pháo tịt ngòi chưa kịp thấm nước.

Tết thời bao cấp không rực rỡ sắc màu hàng hóa, không dư dả mâm cao cỗ đầy, nhưng là mùa xuân của sự chắt chiu, sẻ chia và ấm áp đến lạ kỳ.

Tết đến từ tem phiếu và bếp củi nấu bánh chưng

Tết thời bao cấp không chỉ đến bằng sắc đào, sắc mai hay những con phố rực rỡ mà đến rất sớm từ những trang sổ tem phiếu đã sờn mép. Với nhiều gia đình, Tết là thời điểm trong năm được đặc biệt trông đợi không chỉ vì niềm vui đoàn tụ, mà còn bởi khi ấy, tiêu chuẩn lương thực, thực phẩm được “nới” thêm đôi chút so với ngày thường.

Từ đầu tháng Chạp, câu chuyện trong mỗi căn nhà không còn xoay quanh bữa ăn hàng ngày mà bắt đầu tính toán cho Tết. Gạo nếp được dành riêng, thịt được cân đo từng lạng, đường, mỳ chính, chè, thuốc lá đều được ghi chép cẩn thận. Người lớn lo lắng làm sao để có đủ một cái Tết tươm tất nhất trong khả năng cho phép.

Rồi đến những buổi xếp hàng mua hàng Tết. Trời lạnh cắt da cắt thịt, người người khoác áo bông cũ, tay ôm làn mây, đứng san sát nhau từ khi trời chưa sáng, mắt dõi từng lần cửa kéo mở ra, kéo theo cả sự hồi hộp. Chỉ cần nghe tin “hôm nay có thịt”, cả khu phố đã xôn xao như có hội. Có hôm đứng cả buổi chỉ để mua được vài lạng thịt hoặc chai nước mắm. Trong cái rét, người ta chia nhau chỗ đứng, nhắc nhau giữ hàng, kể cho nhau nghe chuyện gia đình, chuyện công việc. Không phải ai cũng mua đủ phần, có khi xếp hàng cả buổi, đến lượt thì cửa hàng thông báo hết hàng. Thế nhưng hiếm ai than vãn. Nhà có san sẻ với nhà không, bởi Tết khi ấy không chỉ là chuyện của từng gia đình mà là niềm mong chung của cả cộng đồng.

Tết thời bao cấp đã trở thành một phần ký ức tập thể khó phai. Ảnh: Thu Hà

Nếu tem phiếu mở đầu cho Tết thì gian bếp là nơi giữ hồn Tết thời bao cấp. Cuối năm, dù khó khăn đến mấy, hầu như nhà nào cũng cố gắng gói lấy một nồi bánh chưng. Không nhiều, chỉ vài chiếc vuông vức, xanh màu lá dong, đủ để đặt lên bàn thờ tổ tiên và chia cho các thành viên trong gia đình. Cảnh gói bánh chưng cũng là ký ức không thể quên. Gạo nếp được vo kỹ, đỗ xanh đãi sạch, thịt ba chỉ cắt miếng vừa phải, tất cả đều được tính toán sao cho vừa tiêu chuẩn. Lá dong rửa bên giếng cuối xóm, lạt giang chẻ mảnh. Người lớn gói bánh, trẻ con ngồi quanh nhặt lá.

Đêm nấu bánh là đêm dài nhất và cũng ấm áp nhất trong năm. Cả nhà quây quần bên bếp lửa, canh nồi bánh sôi ùng ục. Cũng có khi cả xóm chung nhau một nồi bánh lớn, luân phiên canh lửa. Ngoài trời, gió lạnh hun hút. Trong bếp, ánh lửa bập bùng soi tỏ những gương mặt rám nắng, hiền hậu, hồng hào bởi hơi ấm của củi, của rơm, của những câu chuyện râm ran không dứt. Người lớn kể chuyện Tết xưa, chuyện những năm đói kém, chuyện chiến tranh đã qua. Trẻ con vừa nghe vừa chờ khoảnh khắc được ăn chiếc bánh chưng vớt đầu tiên hay những chiếc bánh con con do chúng tự gói hoặc được người lớn gói dành riêng. Tiếng cười, tiếng củi nổ lách tách, mùi lá dong, mùi khói bếp hòa quyện tạo nên một thứ hương Tết rất riêng.

Tấm áo mới ngày Tết và tình làng nghĩa xóm

Trên bàn thờ, mâm ngũ quả giản dị với nải chuối xanh, quả bưởi, vài trái cam, quýt. Không cầu kỳ hình thức chỉ cần thành tâm. Nén hương trầm nghi ngút mang theo lòng thành kính của con cháu, gửi gắm mong ước một năm mới bình an, đủ đầy hơn năm cũ.

Mâm cỗ Tết thời bao cấp không phong phú nhưng luôn được chuẩn bị bằng tất cả sự trân trọng. Đĩa thịt luộc mỏng tang, bát canh măng khô, đĩa dưa hành, miếng giò lụa chia đều. Có nhà thay giò bằng chả quế tự làm. Bánh chưng được cắt bằng sợi lạt từng miếng vuông vắn. Vị béo của mỡ, bùi của đỗ, dẻo của gạo nếp, chua thanh cay của dưa hành hòa quyện. Bữa cơm ngày Tết là lúc cả gia đình sum họp đông đủ. Những người đi làm xa cũng cố gắng trở về. Cả năm vất vả, chỉ mong mấy ngày Tết được ngồi cùng nhau bên mâm cơm, chúc nhau sức khỏe, kể cho nhau nghe chuyện cũ, chuyện mới.

Cửa hàng bán hàng Tết thời bao cấp. Ảnh: TL

Thời bao cấp, tấm áo mới ngày Tết là một giấc mơ giản dị nhưng không phải lúc nào cũng thành hiện thực. Vải được phân theo tiêu chuẩn, muốn có bộ quần áo mới phải tính toán từ rất sớm. Nhiều gia đình chọn cách may chung một cây vải. Có khi chị phải nhường em, quần áo cũ được vá lại, là phẳng phiu để mặc Tết. Vậy mà, chỉ cần một chiếc áo mới, một đôi dép mới còn mùi nhựa, trẻ con đã sung sướng cả Tết. Sáng mùng Một, trong bộ quần áo lành lặn nhất, lũ trẻ tung tăng chúc Tết ông bà, hàng xóm, nhận những phong bao lì xì nhỏ xíu, có khi chỉ vài hào, nhưng niềm vui thì đầy ắp.

Thiếu thốn vật chất không làm Tết thời bao cấp kém vui, bởi niềm vui khi ấy đến từ những điều rất nhỏ. Cả gia đình quây quần nghe chương trình phát thanh mừng Xuân, xem vài tiết mục văn nghệ trên chiếc tivi đen trắng hiếm hoi của khu phố. Những bài hát mùa xuân vang lên, dù âm thanh không trọn vẹn vẫn đủ làm lòng người rộn ràng.

Trẻ con thích thú với những xác pháo sáng mùng 1 Tết.

Một nét đẹp nổi bật của Tết thời bao cấp là tình làng nghĩa xóm. Nhà có bánh chưng biếu nhà chưa kịp gói, nhà có dưa hành mang sang chia sẻ. Những gia đình neo người, thiếu thốn được cả khu phố quan tâm, hỏi han. Ngày đầu năm, mọi người rủ nhau đi chúc Tết, không quà cáp cầu kỳ, chỉ là gói chè, bao thuốc, cặp bánh chưng. Lời chúc mộc mạc, chân thành, mong nhau một năm mới bình an, đủ ăn, đủ mặc. Trẻ con chạy rộn ràng khắp ngõ, tiếng cười vang lên giữa những bức tường vôi cũ kỹ, chơi những trò chơi dân gian, đánh khăng, ô ăn quan, kéo co… tạo nên bức tranh Tết bình dị mà ấm áp.

Đời sống ngày càng đầy đủ, Tết hiện đại phong phú và tiện nghi. Thế nhưng, những tem phiếu, sổ gạo, những nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm và mùi khói bếp vương trên mái nhà, Tết thời bao cấp đã trở thành một phần ký ức tập thể khó phai, nơi giá trị gia đình, tình làng nghĩa xóm được nâng niu...