Chủ động phòng ngừa, nâng cao năng lực ứng phó tranh chấp đầu tư quốc tế

Hoàn thiện cơ chế để phòng ngừa từ sớm

Thảo luận tại hội trường, ĐB Mai Thị Phương Hoa (Đoàn Ninh Bình) cho rằng, cách xác định tranh chấp đầu tư quốc tế dựa trên tỷ lệ sở hữu vốn trên 50% của nhà đầu tư nước ngoài là quá hẹp, chưa phản ánh đầy đủ thực tiễn. Theo ĐB, không ít trường hợp nhà đầu tư nước ngoài chỉ nắm tỷ lệ thấp hoặc tham gia dưới hình thức thành viên hợp danh nhưng vẫn phát sinh tranh chấp lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích quốc gia, môi trường đầu tư, thậm chí liên quan đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại. Vì vậy, cần nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế đặc thù đối với cả những trường hợp có nguy cơ cao, thay vì chỉ dựa vào tiêu chí hình thức.

ĐB cũng bày tỏ băn khoăn về quy định miễn, giảm trách nhiệm đối với người tham gia xây dựng, ban hành Nghị quyết. Đây là cách tiếp cận mới, trong khi pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, chưa điều chỉnh trách nhiệm trong hoạt động xây dựng pháp luật. Do đó, cần cân nhắc kỹ để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tránh phát sinh khoảng trống.

Trong khi đó, ĐB Trịnh Xuân An (Đoàn Đồng Nai) đề nghị chuyển trạng thái từ “phòng ngừa, phòng thủ” sang “chủ động ứng phó” và bảo vệ lợi ích quốc gia. Theo ĐB, cơ chế không chỉ dừng ở việc xử lý khi bị kiện mà cần cho phép Nhà nước chủ động khởi kiện hoặc phản tố trong những trường hợp cần thiết. ĐB cũng đặc biệt lưu ý đến các doanh nghiệp nhà nước đầu tư ra nước ngoài - những chủ thể có thể bị lôi kéo vào tranh chấp quốc tế một cách “vạ lây”, từ đó đề nghị mở rộng cơ chế hỗ trợ để bảo vệ các doanh nghiệp này.

ĐB Nguyễn Khánh Ngọc (Đoàn Đà Nẵng) nhấn mạnh tính cấp thiết của việc ban hành Nghị quyết trong bối cảnh hiện có khoảng 32 vụ tranh chấp đầu tư quốc tế đã và đang phát sinh hoặc bị đe dọa khởi kiện. Theo ĐB, phòng ngừa là yếu tố then chốt, nếu làm tốt từ đầu sẽ hạn chế tranh chấp và giúp Nhà nước ở thế chủ động khi xử lý. Đồng thời, ĐB cũng thẳng thắn chỉ ra thực tế “không ai muốn làm chủ trì” do áp lực lớn, từ đó ủng hộ nguyên tắc cơ quan nào gây ra sai sót thì phải chủ trì giải quyết và về lâu dài cần xây dựng đội ngũ chuyên gia tập trung thay vì phân tán như hiện nay.

Thiết lập khuôn khổ pháp lý đủ mạnh

Giải trình cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải thiết lập một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh, đủ linh hoạt để nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Theo Bộ trưởng, Nghị quyết được xây dựng với mục tiêu chuyển đổi căn bản cách tiếp cận, từ “phòng thủ, đối phó” sang “chủ động phòng ngừa và xử lý hiệu quả”. Trong điều kiện Việt Nam thu hút ngày càng nhiều nhà đầu tư quốc tế chất lượng cao, yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý tranh chấp khi đã phát sinh mà còn phải bảo vệ lợi ích quốc gia ngay từ sớm, từ xa.

Dự thảo Nghị quyết được thiết kế nhằm khắc phục những hạn chế của các cơ chế hiện hành, trong đó có Quyết định số 14/2020/QĐ-TTg - vốn chủ yếu tập trung vào giai đoạn xử lý tranh chấp, chưa chú trọng đầy đủ đến công tác phòng ngừa. Một trong những điểm nhấn quan trọng là đặt công tác phòng ngừa ở vị trí trung tâm. Dự thảo dành một chương riêng để thiết lập cơ chế phối hợp sớm, bao gồm việc đánh giá rủi ro pháp lý trên cơ sở từng dự án cụ thể, phù hợp với thông lệ quốc tế và định hướng của Ủy ban Liên hợp quốc về Luật Thương mại quốc tế. Đồng thời, xây dựng hệ thống tiếp nhận và xử lý sớm các phản ánh của nhà đầu tư ngay từ khi có dấu hiệu phát sinh tranh chấp.

Bộ trưởng nhấn mạnh, ưu tiên hòa giải không chỉ giúp giảm căng thẳng mà còn tiết kiệm chi phí rất lớn so với việc theo đuổi các vụ kiện quốc tế, trong khi chi phí thuê luật sư và tham gia tố tụng có thể lên tới hàng triệu USD.

Liên quan đến tổ chức bộ máy và nguồn nhân lực, Bộ trưởng thẳng thắn nhìn nhận đội ngũ hiện nay chủ yếu làm việc kiêm nhiệm, thiếu kinh nghiệm tranh tụng quốc tế. Để khắc phục, dự thảo đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế - một đầu mối chuyên trách cung cấp hỗ trợ pháp lý và kỹ thuật cho các Bộ, ngành, địa phương. Mục tiêu là từng bước xây dựng đội ngũ “luật sư công” chuyên nghiệp, đủ năng lực tham gia và xử lý hiệu quả các tranh chấp quốc tế, qua đó giảm dần sự phụ thuộc vào các hãng luật nước ngoài với chi phí rất cao.

Về phạm vi điều chỉnh, Bộ trưởng làm rõ tranh chấp đầu tư quốc tế trong Nghị quyết được xác định là tranh chấp giữa Nhà nước hoặc cơ quan Nhà nước Việt Nam với nhà đầu tư nước ngoài trên cơ sở các cam kết quốc tế. Đây là loại tranh chấp có tính chất đặc thù, phức tạp và chịu sự điều chỉnh của các cơ chế tố tụng quốc tế chặt chẽ, do đó cần có một Nghị quyết riêng để điều chỉnh. Tuy nhiên, để bảo đảm tính linh hoạt, dự thảo đã thiết kế cơ chế mở, cho phép trong những trường hợp cần thiết, khi được cấp có thẩm quyền cho phép, có thể áp dụng các quy định phù hợp của Nghị quyết để xử lý các tranh chấp quốc tế khác.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan của QH để tiếp thu tối đa các ý kiến, hoàn thiện dự thảo Nghị quyết với chất lượng cao nhất trước khi trình QH xem xét, thông qua.