Nhân dịp kỷ niệm 80 năm Đề cương Văn hóa Việt Nam (1943-2023), PV Báo Tuổi trẻ Thủ đô đã dịp trò chuyện cùng PGS. TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội về vấn đề này.
PV: Thưa ông, đâu là giá trị cốt lõi của Đề cương Văn hóa Việt Nam 1943?
Đề cương Văn hóa Việt Nam ra đời năm 1943 được coi là cương lĩnh văn hóa đầu tiên của nhà nước Việt Nam.
Đó là thời điểm 13 năm sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, đất nước còn phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, dân tộc ta phải chịu ách nô dịch trong một thời gian dài.
Ba nguyên tắc cơ bản trong Đề cương Văn hóa Việt Nam năm 1943, đó là: Dân tộc hóa, Đại chúng hóa, và Khoa học hóa. Cho đến nay, 3 nguyên tắc đó vẫn dẫn đường cho sự phát triển về văn hóa của đất nước.
Nguyên tắc “Dân tộc hóa” với mong muốn về tình yêu nước, sự đoàn kết của tất cả người dân Việt Nam, tạo ra sức mạnh tinh thần cực lớn giúp chúng ta vượt qua mọi kẻ thù. Đó là “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; Thành công, thành công, đại thành công”, thể hiện nội dung, đôi khi không cần binh đao mà vũ khí của chúng ta chính là tinh thần.
Với nguyên tắc “Khoa học hóa” cũng như vậy. Năm 1946, trong Hội nghị toàn quốc lần thứ nhất, Bác Hồ đã nhấn mạnh rằng: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Chúng ta cũng nói rằng, một dân tộc dốt là một dân tộc yếu. Điều này cho thấy, để có một đất nước phát triển hơn, điều đầu tiên cần làm, đó chính là nâng cao trình độ học vấn của toàn dân; tạo ra nền tảng văn minh cho văn hóa. Khi trình độ học vấn được nâng cao, vốn hiểu biết được mở rộng, chúng ta sẽ thêm yêu đất nước, con người và văn hóa Việt Nam hơn nữa. Từ đó, công cuộc cải tạo đất nước mới có được những thành công.
PGS. TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội
Yếu tố văn minh của văn hóa rất quan trọng vì văn minh là trình độ văn hóa. Trong công cuộc làm cách mạng văn hóa, chúng ta sẽ xóa đi được những hủ tục, suy nghĩ quan điểm cổ hủ, lạc hậu – những yếu tố cản trở sự phát triển của đất nước; Phát huy được những giá trị văn hóa tiên tiến của đất nước; Tiếp thu văn hóa tinh hoa của thế giới làm giàu mạnh hơn giá trị truyền thống của dân tộc.
Văn hóa là của số đông, của đại chúng, dành cho mọi người. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” như là một ví dụ cụ thể của Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943 với việc xây dựng văn hóa từ những tế bào nhỏ như gia đình cho tới cộng đồng, cơ quan đoàn thể rồi đến khối nhà nước, tạo môi trường phát triển văn hóa lành mạnh.
PV: Thưa ông, 80 năm qua, dân tộc ta đã kế thừa, phát huy những giá trị cốt lõi của Đề cương Văn hóa Việt Nam năm 1943 như thế nào?
Trên cơ sở các nguyên tắc, giá trị cốt lõi của Đề cương Văn hóa Việt Nam năm 1943, chúng ta đã vạch ra chủ trương, đường lối văn hóa và rõ ràng. Đến nay, sau 80 năm, chúng ta vẫn thấy sức sống của Đề cương. Điều này được truyền tải qua các văn kiện như Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 BCH Trung ương Đảng Khóa 8 về xây dựng văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Ở đó, những giá trị dân tộc của chúng ta được kết hợp, chắt lọc, tiếp thu, tinh hoa văn hóa của thế giới để các yếu tố “dân tộc hóa” kết hợp nguyên tắc “Khoa học hóa” tạo điều kiện cho nền văn hóa của chúng ta có bước đi mới, phù hợp với giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Chúng ta cũng thấy được tinh thần đó trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 BCH Trung ương Khóa 11 về xây dựng và phát triển văn hóa con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Ở đó, có mối quan hệ biện chứng: Xây dựng con người để phát triển văn hóa và xây dựng văn hóa để phát triển con người.
Các nguyên tắc “Dân tộc hóa”, “Khoa học hóa”; “Đại chúng hóa” kết hợp với nhau, để xây dựng con người có nhận thức, có thế giới quan rõ ràng, phát triển bền vững hơn toàn diện. Khi nền văn hóa phát triển bền vững thì tính bền vững ấy sẽ lan tỏa sang lĩnh vực khác của đời sống kinh tế, xã hội. Và chúng ta nhận thấy, giá trị của Đề cương Văn hóa Việt Nam năm 1943 vẫn soi sáng, dẫn đường cho dân tộc ta phát triển. Không những thế, Đề cương Văn hóa Việt Nam còn được bồi đắp nội hàm mới, những giá trị mới, để từ đó, văn hóa luôn được kế thừa, phát triển, giúp dân tộc ta xây dựng khát vọng phồn vinh và hạnh phúc của thời đại Hồ Chí Minh.
PGS.TS Bùi Hoài Sơn trả lời báo chí
PV: Trong bối cảnh hiện đại, văn hóa phát triển như thế nào để phù hợp với công cuộc hội nhập của đất nước?
Chúng ta biết rằng, để văn hóa góp phần vào sự phát triển đất nước thì văn hóa phải phát triển bền vững. Đây là nguyên tắc vô cùng quan trọng.
Hiểu theo nghĩa rộng, văn hóa có cả yếu tố tích cực, góp phần hỗ trợ cho sự phát triển đất nước. Nhưng bên cạnh đó, văn hóa cũng có yếu tố tiêu cực, hạn chế, ảnh hưởng xấu. Ví dụ, trước kia, tổ chức đám tang, có địa phương có phong tục tổ chức đến 7 ngày. Những điều đó đang dần được thay đổi để việc tổ chức tang lễ, ma chay văn minh hơn. Quá trình phát triển văn hóa của chúng ta là “gạn đục khơi trong”, những gì tốt thì phải phát huy, những gì xấu phải bỏ, chưa phù hợp thì sửa đổi cho phù hợp. Đó là nguyên tắc phát triển văn hóa trong bối cảnh hôm nay.
PV: Ông đánh giá ra sao về vai trò của giới trẻ hiện nay trong việc chung tay, lan tỏa, quảng bá giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt Nam?
PGS. TS Bùi Hoài Sơn: Giới trẻ đóng vai trò vô cùng quan trọng với sự phát triển văn hóa vì chính sự năng động, sáng tạo của họ đã tạo ra những chất liệu mới, sức sống mới cho các hiện tượng văn hóa, để từ đó, văn hóa phù hợp hơn với bối cảnh thời đại. Văn hóa phải luôn tiếp biến trên cơ sở gìn giữ giá trị cũ, từ đó tạo dấu ấn.
Chúng ta thấy, nhiều sản phẩm nghệ thuật ngày hôm nay qua bàn tay, tài trí của giới trẻ đã nhận được sự quan tâm rộng rãi hơn của người dân thế giới. Ví dụ, bản nhạc Gen Cô Vy cũng đã truyền cảm hứng cho Nhân dân thế giới trong thời đại dịch Covid -19; những sản phẩm của các ca sĩ trẻ như Hoàng Thùy Linh, Đức Phúc… đang rất được giới trẻ trong nước và thế giới quan tâm. Tôi nghĩ, sự sáng tạo đó cần trở thành xu hướng chứ không phải đơn lẻ. Và để lan tỏa, quảng bá văn hóa Việt Nam, rất cần bàn tay, khối óc của giới trẻ.
Vì thế, hơn lúc nào hết, ngay bây giờ, chúng ta phải tạo ra môi trường, điều kiện thuận lợi để họ chung tay, chung sức nhiều hơn với sự phát triển văn hóa của đất nước.
PV: Xin cảm ơn ông!
Thái Sơn (thực hiện)
Theo dõi chúng tôi trên:
(PLM) - Triển lãm tranh tại Hà Nội: Gen Z “cất lời” cùng di sản; Hà Giang vào top 51 điểm đến đẹp nhất thế giới năm 2026; Hơn 500 cổ vật quý được trưng bày tại Bắc Ninh;...
(PLM) - Sáng 26/3, Triển lãm Quốc tế Vietbuild Hà Nội 2026 lần thứ nhất chính thức khai mạc tại Trung tâm Triển lãm Việt Nam VEC (Đông Anh, Hà Nội), với sự tham dự của Phó Thủ Tướng Trần Hồng Hà, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Văn Sinh cùng đông đảo doanh nghiệp trong, ngoài nước.
PLM - Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang chịu nhiều tác động từ các yếu tố địa chính trị, đặc biệt là những diễn biến tại khu vực Trung Đông, các biến động về giá năng lượng, logistics và chuỗi cung ứng đang đặt ra những thách thức không nhỏ đối với nền kinh tế Việt Nam. Ngày 26/3, Trường Đại học Tài chính – Ngân hàng Hà Nội (FBU) tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Tác động của xung đột Trung Đông đến kinh tế - tài chính Việt Nam năm 2026 và xu thế các ngành học đón đầu”, thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia kinh tế, giảng viên, nghiên cứu sinh cùng đông đảo sinh viên và học sinh.
PLM - Chiều ngày 23/3, tại hội trường trụ sở Cục Quản lý THADS, đã diễn ra cuộc họp giao ban kết hợp vận hành thử nghiệm Trung tâm giám sát điều hành thông minh của Cục. Cuộc họp do đồng chí Nguyễn Thắng Lợi, Cục trưởng Cục Quản lý THADS chủ trì, với sự tham dự của lãnh đạo các đơn vị và cán bộ, công chức liên quan.
PLM - Vào khoảng 23h40 ngày 25/3, tại khu vực ngã tư giao cắt Trung Kính - Mạc Thái Tổ (Hà Nội) một ô tô con hiệu Lexus do nam tài xế sinh năm 1987 điều khiển đã gây tai nạn nghiêm trọng.
PLM - Từ một vùng quê vốn dĩ thuần nông, xã Hưng Nguyên nay đã vươn mình trở thành cực tăng trưởng mạnh mẽ của toàn tỉnh Nghệ An. Lực đẩy cho sự lột xác ấy chính là làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI, với điểm nhấn trung tâm là sự hiện diện của Khu Công nghiệp, Đô thị và Dịch vụ VSIP.
(PLM) - Sáng 21/3/2026 tại Hà Nội, Bệnh viện Tạo hình Thẩm mỹ Dr. Hải Lê chính thức được cấp phép hoạt động, đánh dấu bước chuyển từ phòng khám chuyên khoa sang mô hình bệnh viện chuyên sâu. Sự kiện không chỉ khẳng định năng lực chuyên môn mà còn góp phần thúc đẩy chuẩn hóa, minh bạch hóa lĩnh vực thẩm mỹ.
PLM - Đi bộ vào viện để khám do đau lưng, nhưng khi rời đi, người bệnh lại phải chịu cảnh liệt hoàn toàn hai chi dưới. Đó là bi kịch đang xảy ra với bà Trần Thị Ngân, trú tại phường Thành Vinh, sau quá trình điều trị tại Bệnh viện Y học Cổ truyền tỉnh Nghệ An. Sự việc đang dấy lên những nghi vấn đặc biệt nghiêm trọng về quy trình điều trị y tế tại cơ sở này.
Ngày 19.3.2026 Toà án nhân dân khu vực 13 – Hải Phòng đã mở phiên toà xét xử vụ án hình sự sơ thẩm thụ lý số 19/2025 đối với bị cáo Nguyễn Thị Phương sinh năm 1972 và đồng phạm, Phương nguyên là Giám đốc Trung tâm giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên Ninh Giang. Năm 2020, trung tâm có triển khai 15 hạng mục sửa chữa, xây dựng bằng ngân nhà nước, trong đó có 3 hạng mục không thi công nhưng Phương đã chỉ đạo lập khống hoá đơn chứng từ để rút tiền từ ngân sách chiếm đoạt tài sản của nhà nước với tổng số tiền hơn 405 triệu đồng.
PLM - “Không có vùng cấm, không có ngoại lệ” – đó là nguyên tắc đang được lực lượng Cảnh sát giao thông tỉnh Nghệ An triển khai quyết liệt trong kiểm tra nồng độ cồn, nhằm giữ gìn trật tự an toàn giao thông và bảo vệ bình yên cho mỗi hành trình.
