Giám sát sức khỏe tâm thần - “lá chắn” ngăn chặn bi kịch âm thầm tại gia đình

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15. Đây là đạo luật quan trọng nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng và Nhà nước về công tác phòng bệnh, với trọng tâm chuyển từ “tập trung khám bệnh, chữa bệnh” sang “chủ động phòng bệnh”.

Để hoàn thiện cơ sở pháp lý để triển khai Luật Phòng bệnh, bên cạnh Nghị định định số 165/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh, ngày 17/5/2026 Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 15/2026/TT-BYT quy định chi tiết một số điều của Luật Phòng bệnh. Cả hai văn bản quy phạm pháp luật này đều có hiệu lực cùng với ngày Luật Phòng bệnh có hiệu lực là ngày 1/7/2026.

Đáng chú ý trong Thông tư 15 có những quy định chặt chẽ về việc giám sát và đánh giá các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như căng thẳng (stress), áp lực quá mức, rối loạn tâm thần và trầm cảm tại cộng đồng (Chương IV từ Điều 34 đến Điều 40). Đây không chỉ là một bước tiến về y tế dự phòng mà còn được xem như lá chắn ngăn chặn những bi kịch âm thầm diễn ra tại nhiều gia đình.

Thực tế cho thấy, bên cạnh các nhóm đối tượng bị sang chấn tâm lý và các rối loạn tâm thần vì áp lực cuộc sống, công việc, thì nhóm đối tượng có nguy cơ cao như người bị bạo lực gia đình, người sau ly hôn, người bị xâm hại… là những người rất dễ rơi vào tình trạng bị ảnh hưởng sức khỏe tâm thần.

Với những đối tượng này, nếu không có sự theo dõi kịp thời sẽ không những suy giảm sức khỏe của một cá nhân mà còn kéo theo sự kiệt quệ về kinh tế, tinh thần của người thân và gây ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng qua những hành vi lệch lạc.

Từ đó có thể thấy, việc Bộ Y tế đề xuất đưa nhóm đối tượng có nguy cơ cao vào diện quan tâm giám sát là bước đi cần thiết. Theo dõi từ giai đoạn sớm sẽ giúp gia đình và xã hội có cơ hội can thiệp trước khi mọi chuyện vượt quá tầm kiểm soát, trước khi người bệnh có hành vi tự hủy hoại hay gây hấn với người xung quanh, nhiều chuyên gia về tâm lý và phòng chống bạo lực gia đình nhận định.

Tại hội nghị trực tuyến hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh do Bộ Y tế vừa tổ chức cuối tháng 5/2026, TS.BS Vũ Mạnh Hà, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế cho biết, việc Quốc hội ban hành Luật Phòng bệnh có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý về công tác phòng bệnh, chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe Nhân dân trong tình hình mới.

Đây không chỉ là yêu cầu về hoàn thiện thể chế, mà còn là bước cụ thể hóa chủ trương lớn của Đảng tại Nghị quyết số 72-NQ/TW về công tác chăm sóc sức khỏe Nhân dân. Trong đó, nhấn mạnh nhiệm vụ tổ chức khám sức khỏe định kỳ, khám sàng lọc miễn phí cho người dân.

Theo Bộ Y tế, qua tổng hợp bước đầu, nhiều địa phương, đơn vị vẫn còn khó khăn, vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện, nhất là các nội dung liên quan đến tổ chức khám sức khỏe định kỳ và khám sàng lọc; bố trí nhân lực, kinh phí, cơ sở vật chất; thu thập, cập nhật và liên thông dữ liệu khám sức khỏe…

“Bộ Y tế xác định tinh thần triển khai phải thực chất, đồng bộ, tránh hình thức; bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ khám sức khỏe định kỳ thuận lợi, hiệu quả và từng bước hình thành hệ thống dữ liệu sức khỏe đồng bộ, liên thông, phục vụ công tác quản lý, dự phòng và chăm sóc sức khỏe lâu dài cho nhân dân", Thứ trưởng Thường trực Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh.

Về tầm quan trọng của việc giám sát và đánh giá các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe như căng thẳng (stress), áp lực quá mức, rối loạn tâm thần và trầm cảm tại cộng đồng, từ góc độ Hội Phụ nữ, trao đổi với truyền thông bà Đỗ Kim Hằng, Ủy viên Ban Thường vụ Hội LHPN phường Bình Đông, TPHCM nêu quan điểm, nguy cơ bất ổn sức khỏe tâm thần ở phụ nữ nói riêng, các thành viên gia đình nói chung có thể bắt nguồn từ những biến cố trong đời sống, đặc biệt là bạo lực gia đình. Nếu không giải quyết triệt để, tình trạng bạo lực kéo dài, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần sẽ mãi treo lơ lửng. Nếu không ngăn chặn từ đầu các hành vi gây tổn thương tâm lý thì không thể phòng bệnh và nguy cơ tái phát rất cao….

“Quan trọng nhất là giúp người dân tiếp cận dễ dàng với các nhà chuyên môn uy tín, đầu tiên là nhà tham vấn tâm lý. Cần có cơ chế hỗ trợ giảm chi phí hoặc miễn phí các liệu trình tham vấn tâm lý dài hạn cho người thuộc nhóm nguy cơ cao. Bởi nếu không có tài chính để theo đuổi liệu trình can thiệp, điều trị, vết thương tâm lý sẽ khó được chữa lành tận gốc, khó tránh diễn tiến thành các rối loạn bệnh lý”, theo bà Đỗ Kim Hằng.