Giảm "sức nóng" kỳ thi lớp 10 tại Hà Nội và cả nước: Cần lời giải từ quy hoạch trường lớp

Sức nóng từ con số 60% sĩ tử trong cuộc đua trường công

Thực tế ở nhiều đô thị lớn hiện nay, kỳ thi lớp 10 luôn là cuộc đua căng thẳng không hồi kết. Năm học 2026 - 2027, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS. Trong khi đó, tổng chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập chỉ đáp ứng khoảng 55 - 60% nhu cầu.

TP HCM và nhiều địa phương có tốc độ đô thị hóa cao cũng đang đối mặt với tình trạng tương tự. Dân số cơ học tăng nhanh khiến số lượng học sinh liên tục gia tăng, trong khi năng lực tiếp nhận của hệ thống trường công chưa theo kịp. Chính sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập và khả năng đáp ứng của hệ thống giáo dục đã biến kỳ thi lớp 10 thành cuộc cạnh tranh không hồi kết.

Anh Trần Giang Đức, phụ huynh tại Hà Nội cho rằng, khi trường công không đủ đáp ứng nhu cầu, học thêm gần như trở thành một khoản đầu tư bắt buộc. “Không phải phụ huynh nào cũng muốn con học thêm quá nhiều. Nhưng nếu không học thêm, cơ hội cạnh tranh vào trường công sẽ giảm. Trong khi học phí trường tư lại là gánh nặng với nhiều gia đình có thu nhập trung bình”, anh chia sẻ.

Từ đó hình thành một vòng luẩn quẩn kéo dài nhiều năm. Cơ hội vào trường công hạn chế khiến nhu cầu học thêm gia tăng. Học thêm trở thành công cụ cạnh tranh. Càng nhiều học sinh học thêm, cuộc đua càng khốc liệt và áp lực thi cử càng lớn.

Theo nhiều chuyên gia, áp lực thi lớp 10 hiện nay thực chất là hệ quả của những bất cập trong quy hoạch phát triển giáo dục. Không ít khu vực dân số tăng nhanh nhưng số lượng trường THPT công lập gần như không thay đổi.

Bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, áp lực thi cử hiện nay là vấn đề mang tính hệ thống. Khi trường học không đủ đáp ứng nhu cầu học tập của người dân thì áp lực tuyển sinh là điều khó tránh khỏi. Theo bà, nếu không giải quyết được “nút thắt” trường lớp thì mọi giải pháp giảm áp lực thi cử chỉ mang tính tạm thời.

TS Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Tâm lý giáo dục Việt Nam cũng nhận định, áp lực tuyển sinh lớp 10 phản ánh trực tiếp tốc độ đô thị hóa và gia tăng dân số cơ học tại các thành phố lớn. Ông cho rằng, hệ thống trường học đang phát triển chậm hơn nhu cầu thực tế. Nếu không có những bước đi mạnh mẽ trong đầu tư trường lớp, áp lực tuyển sinh sẽ tiếp tục kéo dài trong nhiều năm tới. Nhìn rộng hơn, đây không chỉ là câu chuyện của ngành Giáo dục mà còn liên quan đến quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng xã hội và chính sách dân cư.

Nhiều địa phương tìm cách “giảm nhiệt” kỳ thi

Trước áp lực ngày càng lớn, nhiều địa phương đã bắt đầu nghiên cứu các phương án đổi mới tuyển sinh. Hiện nay, một số tỉnh như Cà Mau, Lâm Đồng, Vĩnh Long đã áp dụng hình thức xét tuyển vào lớp 10 đối với các trường THPT không chuyên. TP HCM cũng đang nghiên cứu phương án mở rộng xét tuyển từ năm 2027.

Mỗi năm kỳ thi lớp 10 ở Hà Nội chỉ đáp ứng khoảng 60% học sinh vào công lập.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, xét tuyển dựa trên quá trình học tập phù hợp với định hướng đánh giá toàn diện học sinh thay vì chỉ dựa vào kết quả của một kỳ thi. Nếu được tổ chức tốt, phương án này có thể góp phần giảm áp lực thi cử, hạn chế tình trạng học thêm tràn lan và cuộc đua điểm số kéo dài nhiều năm.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cũng cảnh báo rằng bỏ thi không đồng nghĩa áp lực sẽ biến mất. Trong điều kiện số lượng trường công vẫn hạn chế, áp lực tuyển sinh có thể chuyển từ phòng thi sang học bạ. Khi đó, nguy cơ “lạm phát điểm số”, chạy theo thành tích hoặc cạnh tranh trong quá trình đánh giá thường xuyên có thể xuất hiện.

Ông Lê Trung Kiên, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội) cho rằng, việc xét tuyển cần được tính toán rất kỹ để bảo đảm tính công bằng và minh bạch.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy kết quả học bạ giữa các địa phương, thậm chí giữa các trường trong cùng một địa bàn, vẫn có sự khác biệt đáng kể. Nếu chưa xây dựng được hệ thống đánh giá chuẩn hóa và kiểm định chất lượng đủ tin cậy, xét tuyển hoàn toàn bằng học bạ có thể tạo ra những bất cập mới.

Do đó, việc thay đổi phương thức tuyển sinh cần được thực hiện thận trọng, trên cơ sở giải quyết đồng thời bài toán năng lực tiếp nhận của hệ thống trường học.

Ở góc độ phụ huynh, anh Tạ Văn Quyền (Hà Nội) có con đăng ký xét tuyển vào các trường chuyên, cho rằng kỳ thi lớp 10 vẫn cần được duy trì. Theo anh, sau 4 năm học THCS, học sinh cần có một kỳ đánh giá tương đối chuẩn hóa để ghi nhận kết quả học tập, đồng thời tạo cơ sở cho công tác phân luồng và định hướng phù hợp với năng lực của từng em. Ở độ tuổi 15 - 16, học sinh bắt đầu hình thành rõ hơn sở trường, năng lực và định hướng nghề nghiệp. Không phải tất cả học sinh đều có cùng khả năng học tập hay cùng mục tiêu theo đuổi con đường đại học. Việc đánh giá và phân loại ở giai đoạn này có ý nghĩa nhất định trong việc giúp học sinh lựa chọn môi trường học tập phù hợp.

Ngược lại, anh Trần Văn Nhật, phụ huynh có con dự tuyển vào Trường THPT Đoàn Kết (Hà Nội) cho rằng, phổ cập giáo dục bậc THPT là hướng đi cần được nghiên cứu nghiêm túc trong tương lai. Theo anh, nếu chuyển sang xét tuyển thay vì thi tuyển, ngành Giáo dục cần xây dựng được hệ thống đánh giá học sinh chặt chẽ, minh bạch và khách quan trong suốt quá trình học THCS. Chỉ khi học bạ phản ánh đúng năng lực thực chất của học sinh thì mới có thể trở thành căn cứ tuyển sinh đáng tin cậy.

Những tranh luận này cho thấy xã hội đang mong muốn một cơ chế tuyển sinh vừa bảo đảm công bằng, vừa giảm áp lực cho học sinh. Tuy nhiên, để giải quyết tận gốc vấn đề, cần nhìn sâu hơn vào nguyên nhân khiến kỳ thi lớp 10 trở thành nỗi lo lớn của hàng triệu gia đình.

Mở rộng cơ hội học tập, giảm áp lực tuyển sinh

Những năm gần đây, Hà Nội đã bắt đầu tăng tốc đầu tư trường THPT công lập. Giai đoạn 2021 - 2025, Thành phố xây mới và đưa vào hoạt động 8 trường THPT với khoảng 16.000 chỗ học mới. Năm 2026 tiếp tục có thêm 6 trường đi vào hoạt động. Nhiều trường hiện hữu cũng được mở rộng quy mô tuyển sinh. Đây là tín hiệu tích cực nhưng vẫn chưa đủ để theo kịp tốc độ gia tăng học sinh. Theo dự báo, năm 2027 Hà Nội có thể có gần 190.000 học sinh tốt nghiệp THCS. Trong giai đoạn 2028 - 2030, quy mô học sinh lớp 9 hằng năm vẫn duy trì ở mức rất cao. Điều đó cho thấy áp lực tuyển sinh chưa thể giảm trong một sớm một chiều.

Các chuyên gia cho rằng, quy hoạch giáo dục cần đi trước một bước so với quy hoạch đô thị. Mỗi khu dân cư mới, khu đô thị mới phải đồng thời bảo đảm quỹ đất cho trường học. Không thể tiếp tục tình trạng nhà ở hoàn thành trước, trường học xây dựng sau nhiều năm. Bên cạnh đó, cần nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp và thực hiện phân luồng hiệu quả sau THCS. Khi học nghề thực sự trở thành lựa chọn hấp dẫn với cơ hội việc làm tốt và thu nhập ổn định, áp lực dồn vào trường THPT công lập mới có thể giảm bớt.

Quan trọng hơn, xã hội cần thay đổi nhận thức về giá trị của các con đường học tập khác nhau. Không phải mọi học sinh đều cần đi theo lộ trình THPT - đại học. Một hệ thống giáo dục hiện đại phải tạo ra nhiều lối đi khác nhau nhưng đều có cơ hội phát triển và thành công.