Giữ bản sắc âm nhạc Việt trước làn sóng AI

AI viết nhạc và nỗi lo “không cảm xúc”

Chưa bao giờ việc sáng tác âm nhạc lại trở nên dễ dàng như hiện nay. Tại Việt Nam, nhiều sản phẩm âm nhạc ứng dụng AI đã xuất hiện trên các nền tảng số. Không ít người trẻ coi AI như một “nhạc sĩ ảo”, hỗ trợ sáng tạo nội dung phục vụ mạng xã hội, quảng cáo hoặc giải trí cá nhân. Trên YouTube, TikTok hay Facebook, những bài hát được tạo hoàn toàn bằng AI ngày càng xuất hiện dày đặc và thu hút hàng triệu lượt xem.

Sự phát triển mạnh mẽ này mang đến những tiện ích không thể phủ nhận. AI giúp tiết kiệm thời gian, chi phí sản xuất, hỗ trợ người không có kiến thức chuyên môn vẫn có thể tạo ra sản phẩm âm nhạc. Nhiều nhạc sĩ cũng sử dụng AI như một công cụ tham khảo để tìm ý tưởng, xây dựng giai điệu hoặc thử nghiệm phong cách mới.

Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là hàng loạt vấn đề đáng lo ngại. Điều khiến giới chuyên môn băn khoăn nhất là nguy cơ làm suy giảm vai trò của cảm xúc con người trong sáng tạo nghệ thuật. Âm nhạc vốn là kết tinh của trải nghiệm sống, những rung động nội tâm và dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ. Trong khi đó, AI hoạt động dựa trên việc phân tích dữ liệu, mô phỏng và tái tạo các mẫu có sẵn. Dù có thể tạo ra giai điệu bắt tai, AI khó có thể thay thế được chiều sâu cảm xúc, sự từng trải và những giá trị nhân văn mà con người gửi gắm vào tác phẩm.

Một vấn đề khác là câu chuyện bản quyền. Hầu hết các hệ thống AI hiện nay được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ, trong đó có hàng triệu tác phẩm âm nhạc của các nhạc sĩ trên toàn thế giới. Nhiều ý kiến cho rằng việc sử dụng các tác phẩm này để đào tạo AI mà chưa có sự cho phép đầy đủ từ chủ sở hữu quyền tác giả là điều cần được xem xét nghiêm túc.

Nhạc sĩ Lê Thành Trung cho biết: “Khi một bản nhạc do AI sáng tác, việc xác định ai là tác giả hợp pháp rất phức tạp. Trên thực tế, các tác phẩm do AI sáng tác sẽ không được cấp bản quyền và bị trả lại”.

Công nghệ giả giọng bằng AI cũng đang trở thành thách thức lớn. Chỉ cần vài phút dữ liệu âm thanh, AI có thể mô phỏng giọng hát của một ca sĩ nổi tiếng với độ chính xác đáng kinh ngạc. Điều này tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền nhân thân, gây hiểu lầm cho công chúng và ảnh hưởng đến uy tín nghệ sĩ.

Làm gì để hạn chế sự lệ thuộc vào AI trong sáng tác âm nhạc?

Đây đang là câu hỏi của giới chuyên môn và cũng là vấn đề được Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam và Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam quan tâm trong khuôn khổ Tọa đàm “Giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn nghệ thuật, ý thức trách nhiệm của người sáng tác trong kỷ nguyên số” do ba đơn vị đồng tổ chức mới đây.

Tại Tọa đàm, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trần Thanh Lâm cho hay: “Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó đóng vai trò hỗ trợ, giúp nâng cao chất lượng nghệ thuật, giúp cảm xúc thăng hoa hơn. Nó không bao giờ có thể thay thế được sự lao động nghiêm túc, những giọt mồ hôi trên sàn tập và sự rung động thực sự từ trái tim người nghệ sĩ. Chúng ta không bài trừ những tìm tòi đổi mới sáng tạo mang tính khác biệt, phá cách, gắn với công nghệ, trí tuệ nhân tạo, lan tỏa trên môi trường số, nhưng vẫn phải với một trái tim nồng ấm và một tâm hồn nghệ thuật thuần khiết, đó mới là giá trị đích thực”.

Các đại biểu đều thống nhất quan điểm rằng công nghệ là xu thế tất yếu, không thể ngăn cản. Điều quan trọng là phải sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm, đặt con người ở vị trí trung tâm của hoạt động sáng tạo. Các chuyên gia cũng nhấn mạnh khái niệm “tính trung thực” trong nghệ thuật. Trung thực không chỉ là hát thật, chơi nhạc thật hay biểu diễn bằng năng lực thật mà còn là sự trung thực trong quá trình sáng tạo. Người nghệ sĩ cần minh bạch về mức độ sử dụng AI trong tác phẩm, tôn trọng quyền tác giả và không biến công nghệ thành công cụ sao chép hoặc đánh cắp chất xám của người khác.

Ngoài ra, người sáng tác cần giữ vững đạo đức nghề nghiệp, không chạy theo số lượt xem hay lợi nhuận bằng mọi giá. Những tác phẩm âm nhạc có giá trị lâu bền luôn được xây dựng từ lao động nghệ thuật nghiêm túc, từ sự quan sát đời sống và trách nhiệm với cộng đồng.

Để hạn chế tình trạng lệ thuộc vào AI trong sáng tác âm nhạc, cần đồng thời thực hiện nhiều giải pháp: Hoàn thiện pháp luật về bản quyền, nâng cao đạo đức nghề nghiệp, tăng cường giáo dục ý thức sáng tạo, minh bạch việc sử dụng công nghệ và khuyến khích các giá trị nghệ thuật chân thực. Chỉ khi người nghệ sĩ giữ được trách nhiệm với nghề và với công chúng, âm nhạc mới tiếp tục là tiếng nói của tâm hồn, thay vì trở thành sản phẩm được tạo ra đơn thuần bởi những dòng mã lệnh vô cảm. Các tác phẩm âm nhạc hướng tới chân - thiện - mĩ cùng sự rung động trái tim của người nhạc sĩ khi sáng tác sẽ góp phần phát triển nền âm nhạc Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.