Làm sạch mã số thuế: Kỳ vọng chuyển từ quản lý thuế dựa trên hồ sơ sang dựa trên dữ liệu và phòng ngừa rủi ro

Về vấn đề này, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) nhận định, có ba việc cốt lõi cần tập trung là: duy trì DL chính xác, chủ động phát hiện rủi ro và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp (DN).

Trước hết, phải duy trì cơ chế kết nối, đối soát và cập nhật DL thường xuyên giữa cơ quan Thuế với các cơ quan liên quan, để mọi thay đổi về pháp nhân, tình trạng hoạt động, người đại diện, hóa đơn (HĐ) và nghĩa vụ thuế được cập nhật kịp thời. Thứ hai, chuyển mạnh sang quản lý dựa trên DL và rủi ro, ứng dụng công nghệ để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, từ đó xử lý ngay từ đầu thay vì để phát sinh hồ sơ tồn đọng hoặc vi phạm mới can thiệp. Thứ ba, lấy giảm thời gian và chi phí tuân thủ làm thước đo hiệu quả. DL nhà nước đã có thì không nên yêu cầu DN cung cấp lại nhiều lần; thủ tục cần được số hóa, liên thông và xử lý theo nguyên tắc “một lần khai báo, nhiều lần sử dụng”.

“Nhận diện sớm - cảnh báo sớm - ngăn chặn sớm”

Một mục tiêu quan trọng của việc LSMST là xác định chính xác tình trạng hoạt động của người nộp thuế, hạn chế tình trạng DN ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục hoặc thông tin pháp nhân không còn phù hợp với thực tế. Theo ông, việc chuẩn hóa DL này có thể hỗ trợ như thế nào cho công tác phòng, chống gian lận thuế, gian lận HĐ và các hành vi lợi dụng pháp nhân để thực hiện hoạt động bất hợp pháp?

- Việc chuẩn hóa dữ liệu MST hoàn toàn có thể trở thành một “lớp lọc” quan trọng trong hệ thống quản lý rủi ro của ngành Thuế. Bởi muốn phát hiện gian lận thì trước hết phải xác định đúng chủ thể đang hoạt động và tình trạng pháp lý thực tế của chủ thể đó.

Khi DL về DN, người đại diện, địa chỉ, tình trạng hoạt động và HĐ được cập nhật, đối chiếu thường xuyên với các cơ sở DL liên quan, cơ quan Thuế sẽ dễ dàng nhận diện những dấu hiệu bất thường như DN không hoạt động thực tế nhưng vẫn phát sinh giao dịch, sử dụng HĐ bất thường, thay đổi pháp nhân hoặc người đại diện liên tục. Đây là những tín hiệu quan trọng để khoanh vùng rủi ro, ngăn chặn việc lợi dụng pháp nhân để mua bán HĐ, trốn thuế hoặc hợp thức hóa các giao dịch không có thật.

Tuy nhiên, “làm sạch DL” mới là bước đầu, giá trị thực sự nằm ở khả năng sử dụng DL để cảnh báo và phòng ngừa. Ngành Thuế cần kết hợp DL sạch với kết nối liên thông và phân tích rủi ro để chuyển từ cách làm “phát hiện rồi xử lý” sang “nhận diện sớm - cảnh báo sớm - ngăn chặn sớm”. Nếu thực hiện được điều đó, MST không còn chỉ là một công cụ quản lý hành chính, mà trở thành một điểm nhận diện tin cậy của chủ thể kinh doanh, giúp bảo vệ DN tuân thủ, hạn chế gian lận HĐ, chống thất thu thuế và tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh hơn.

Theo Luật sư, đâu là những khó khăn lớn nhất trong việc liên thông DL hiện nay? Để DL giữa các cơ quan thực sự được cập nhật theo thời gian thực và hạn chế tình trạng “mỗi nơi một DL”, cần một cơ chế phối hợp và chia sẻ thông tin như thế nào?

- Theo tôi, khó khăn lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở sự khác biệt về chuẩn DL, quy trình cập nhật, trách nhiệm quản lý và cơ chế chia sẻ thông tin giữa các cơ quan. Khi mỗi hệ thống có cách thu thập, cập nhật và xác định trạng thái DL khác nhau, rất dễ phát sinh tình trạng cùng một chủ thể nhưng thông tin giữa các cơ quan không đồng nhất.

Để khắc phục, cần xây dựng một cơ chế liên thông DL thống nhất, trong đó xác định rõ: DL nào là DL gốc, cơ quan nào chịu trách nhiệm cập nhật, thời điểm cập nhật, cơ chế đối soát và trách nhiệm khi DL sai hoặc chậm cập nhật. Việc kết nối cũng cần thực hiện theo nguyên tắc “một nguồn DL chuẩn - nhiều cơ quan cùng khai thác”, thay vì mỗi cơ quan tự xây dựng và duy trì một phiên bản DL riêng. Bên cạnh đó, cần tăng cường kết nối tự động giữa các hệ thống để khi có thay đổi về đăng ký kinh doanh, tình trạng hoạt động, người đại diện, bảo hiểm, hải quan hoặc các thông tin liên quan thì DL được cập nhật và cảnh báo kịp thời cho các cơ quan có thẩm quyền.

Quan trọng nhất, phải chuyển từ tư duy “chia sẻ DL khi có yêu cầu” sang “chia sẻ DL theo cơ chế thường xuyên, có kiểm soát và có trách nhiệm”. Khi xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm về DL và có cơ chế đối soát liên tục, mới có thể hạn chế thực chất tình trạng “mỗi nơi một DL”, đồng thời tạo nền tảng cho quản lý rủi ro và giảm thủ tục cho DN.

Khi DL được sử dụng đúng cách

Từ góc độ DN, điều họ quan tâm không chỉ là hồ sơ được “làm sạch” mà còn là sau chiến dịch, các thủ tục thuế có thực sự nhanh hơn, minh bạch hơn và ít phát sinh chi phí hơn hay không. Theo Luật sư, ngành Thuế cần đặt ra những chỉ tiêu hoặc tiêu chí nào để đo lường hiệu quả thực chất của chiến dịch?

- Để đo lường thực chất, cần tập trung vào các chỉ tiêu: thời gian xử lý thực tế; tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn và đúng ngay từ đầu; số lần người nộp thuế phải đi lại hoặc bổ sung hồ sơ; chi phí tuân thủ giảm được bao nhiêu; mức độ hài lòng và số lượng phản ánh, kiến nghị của người nộp thuế.

Quan trọng hơn, cần có số liệu trước và sau chiến dịch để so sánh, tránh đánh giá hiệu quả chỉ bằng số tuyệt đối. Theo tôi, thước đo cuối cùng phải là: DN có làm thủ tục nhanh hơn, đơn giản hơn, minh bạch hơn và ít tốn kém hơn hay không. Nói cách khác, số hồ sơ được xử lý là thước đo về khối lượng; thời gian, chi phí và mức độ thuận lợi của người nộp thuế mới là thước đo về chất lượng. Nếu những chỉ số này thực sự được cải thiện và duy trì sau chiến dịch, khi đó mới có thể khẳng định “LSMST” đã tạo ra hiệu quả thực chất và bền vững.

Theo Luật sư, sau khi kết thúc chiến dịch, ngành Thuế cần xây dựng cơ chế nào để duy trì DL “đúng, đủ, sạch, sống”, chủ động phát hiện và xử lý những sai lệch ngay từ khi phát sinh? Luật sư kỳ vọng chiến dịch này sẽ mở đường như thế nào cho một mô hình quản lý thuế hiện đại, trong đó DL được sử dụng không chỉ để quản lý và chống thất thu mà còn để hỗ trợ DN và cải thiện môi trường kinh doanh?

- Theo tôi, sau chiến dịch, ngành Thuế cần chuyển từ “làm sạch theo đợt” sang “làm sạch thường xuyên”. Muốn DL luôn “đúng, đủ, sạch, sống”, cần thiết lập cơ chế liên thông, tự động cập nhật và đối soát thường xuyên giữa cơ quan Thuế với đăng ký kinh doanh, công an, hải quan, bảo hiểm và các cơ quan liên quan; đồng thời ứng dụng phân tích DL để phát hiện sớm những thay đổi, sai lệch hoặc dấu hiệu rủi ro ngay khi phát sinh. Quan trọng là phải xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm về từng nguồn DL và thời hạn cập nhật, tránh tình trạng sai DL nhưng không xác định được trách nhiệm xử lý.

Xa hơn, tôi kỳ vọng chiến dịch sẽ tạo nền tảng để ngành Thuế chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ sang quản lý dựa trên DL và rủi ro. DL không chỉ được sử dụng để xác định đối tượng, chống thất thu hay phát hiện gian lận, mà còn phải được sử dụng để chủ động hỗ trợ DN: Tự động nhắc nghĩa vụ thuế, cảnh báo rủi ro, đơn giản hóa thủ tục và hạn chế yêu cầu DN cung cấp lại những thông tin Nhà nước đã có.

Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số trong quản lý thuế không phải là quản lý DN nhiều hơn, mà là quản lý chính xác hơn, hỗ trợ tốt hơn và tạo thuận lợi hơn. Khi DL được sử dụng đúng cách, DN tuân thủ sẽ được giảm chi phí và thời gian thực hiện nghĩa vụ, trong khi cơ quan Thuế có thể tập trung nguồn lực vào những rủi ro thực sự. Đó mới là nền tảng của một môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và có khả năng dự báo.

Xin cảm ơn Luật sư!