Phản biện xã hội đối với dự thảo Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (sửa đổi)

Phát biểu khai mạc Hội nghị, ông Cao Xuân Thạo, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận tổ quốc (MTTQ) Việt Nam nêu rõ, việc nâng cao nhận thức pháp luật, năng lực thực thi pháp luật cho người dân là vấn đề hết sức quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với nhiều yêu cầu và nhiệm vụ mới đặt ra.

Qua nghiên cứu dự thảo, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam đề nghị các đại biểu tập trung vào các nội dung về sự cần thiết sửa đổi Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL) bảo đảm phù hợp với các chủ trương, đường lối, nghị quyết mới của Đảng và Nhà nước; đồng thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong bối cảnh mới; phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của luật, trong đó cần tập trung cho ý kiến về trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong công tác PBGDPL.

Ông Cao Xuân Thạo, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận tổ quốc Việt Nam phát biểu

Bên cạnh đó, cho ý kiến về cơ chế tổ chức và hoạt động của Hội đồng phối hợp PBGDPL các cấp; các chính sách PBGDPL đối với các đối tượng đặc thù. Qua rà soát, dự thảo đã mở rộng và bao quát hơn đối với các nhóm yếu thế, những người gặp khó khăn trong tiếp cận pháp luật. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung các đối tượng nghèo, cận nghèo và các nhóm có điều kiện tiếp cận pháp luật còn hạn chế để bảo đảm tính toàn diện của chính sách; việc đưa nội dung pháp luật vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức; đổi mới công tác PBGDPL trong các cơ sở giáo dục, cơ sở đào tạo; các quy định về đổi mới phương thức PBGDPL thông qua ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong bối cảnh hiện nay; các vấn đề về nguồn nhân lực, cơ chế bảo đảm cho công tác PBGDPL.

Góp ý tại Hội nghị, ông Nguyễn Quang Huân, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Phó Chủ nhiệm Hội đồng tư vấn về khoa học công nghệ và Chuyển đổi số cho rằng hiện nay có rất nhiều đối tượng cần ưu tiên trong xã hội, từ người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên, người yếu thế đến doanh nhân, người lao động và nhiều nhóm xã hội khác. Nếu quá tập trung nguồn lực cho một nhóm nào thì có thể sẽ ảnh hưởng tới các nhóm khác và đặc biệt là khi chưa có cơ sở khoa học xác định các nhóm trọng tâm, trọng điểm và làm phân tán nguồn lực của Nhà nước. Vì thế việc ưu tiên công tác phổ biến giáo dục pháp luật nên tập trung đầu tư công tác in ấn, phát hành hay chuyển đối số để văn bản pháp luật trở nên thân thiện với người dân hơn.

Về quyền, nghĩa vụ về PBGDPL, ông Nguyễn Quang Huân cho biết, hiện nay, dự thảo chủ yếu quy định quyền và nghĩa vụ theo hướng chung, nhưng chưa thể hiện rõ trách nhiệm bảo đảm để mọi người dân có thể thực sự tiếp cận pháp luật một cách bình đẳng và thuận lợi. Trong bối cảnh chuyển đổi số và phân cấp, phân quyền mạnh hiện nay, nếu không quy định rõ trách nhiệm bảo đảm quyền tiếp cận pháp luật thì sẽ dễ dẫn đến tình trạng có những quyền đáng lẽ người dân được hưởng nhưng trên thực tế lại khó tiếp cận hoặc không được tiếp cận đầy đủ. Nhấn mạnh mục tiêu của luật không chỉ là “phổ biến pháp luật” mà phải hướng tới xây dựng một hệ thống để toàn dân có thể truy cập, tra cứu, sử dụng pháp luật thuận tiện, minh bạch và thân thiện, do đó cần sửa đổi theo làm rõ hơn quyền được tiếp cận và thụ hưởng PBGDPL của mọi đối tượng trong xã hội, tránh bỏ sót nhóm đối tượng đông đảo là người trẻ bị đứng ngoài quá trình PBGDPL.

Đánh giá các quy định trong Dự thảo đã tạo ra khung pháp lý cơ bản tốt hơn so với luật cũ, nhưng chưa đủ để phát huy đầy đủ và toàn diện vai trò của MTTQ và các tổ chức thành viên trong tình hình mới, do đó, TS. Nguyễn Văn Pha, Hội đồng tư vấn Dân chủ - pháp luật cho rằng luật hóa cơ chế đặt hàng dịch vụ. Quy định rõ việc phân bổ ngân sách nhà nước cho công tác PBGDPL phải có dòng mục chi riêng trực tiếp cho Ủy ban MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội cùng cấp, dựa trên kế hoạch PBGDPL hằng năm đã được phê duyệt. Áp dụng phương thức Nhà nước đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu các dịch vụ PBGDPL cho Mặt trận và các tổ chức thành viên.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc khẳng định qua tổng kết, đánh giá thực tiễn, có thể khẳng định Luật PBGDPL đã cơ bản hoàn thành sứ mệnh của mình, góp phần nâng cao hiểu biết pháp luật cho người dân. Tuy nhiên, qua 13 năm thực hiện, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn một số hạn chế, bất cập. Để tiếp tục hoàn thiện dự thảo, Thứ trưởng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ nghiên cứu, tiếp thu đầy đủ các ý kiến góp ý tại Hội nghị.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu

Đối với đề nghị thể hiện rõ hơn tư duy đổi mới trong công tác PBGDPL, đặc biệt là tư duy lấy người dân làm trung tâm và là chủ thể của quá trình này. Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc nêu rõ, dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở đổi mới tư duy lập pháp. Luật chỉ quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, cơ bản và ổn định; còn những nội dung chi tiết, có thể thay đổi theo thực tiễn sẽ được quy định tại văn bản dưới luật. Cách tiếp cận này nhằm bảo đảm tính linh hoạt, tránh tình trạng thường xuyên phải sửa đổi, bổ sung Luật. Đồng thời, dự thảo xác định rõ công tác PBGDPL là một chức năng quản lý nhà nước. Trách nhiệm của Nhà nước là phải bảo đảm người dân được tiếp cận pháp luật nhanh nhất, đầy đủ nhất và chính xác nhất. Người dân vừa là đối tượng phục vụ, vừa là trung tâm của toàn bộ hoạt động này.

Về nội dung và hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật, dự thảo đã thể hiện rõ định hướng kết hợp giữa các phương thức truyền thống và hiện đại, trong đó đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc nhấn mạnh một trong những giải pháp trọng tâm là xây dựng Cổng pháp luật quốc gia theo hướng tích hợp đầy đủ các chức năng phục vụ công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, đây sẽ là kho dữ liệu chính thống, bao gồm Hiến pháp, luật, văn bản dưới luật của Trung ương và địa phương, các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên cùng nhiều dữ liệu pháp lý khác. Hệ thống này sẽ ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích dữ liệu, hỗ trợ tra cứu, hỏi đáp pháp luật; đồng thời thực hiện rà soát, cập nhật thường xuyên nhằm bảo đảm tính chính xác của hệ thống pháp luật. Người dân có thể tương tác trực tiếp, đặt câu hỏi, nhận tư vấn, hướng dẫn và phản hồi trên môi trường số mà không phát sinh chi phí.