Quy định chặt chẽ điều kiện nhận con nuôi - không chỉ đủ tuổi là xong

Khoảng trống từ quy định “tối thiểu”: Khi đủ tuổi vẫn chưa chắc đã phù hợp

Theo quy định hiện hành, một trong những điều kiện quan trọng đối với người nhận con nuôi là phải hơn con nuôi ít nhất 20 tuổi. Đây là tiêu chí nhằm bảo đảm khoảng cách thế hệ cần thiết trong quan hệ cha mẹ - con cái.

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, việc chỉ đặt ra “ngưỡng tối thiểu” này là chưa đủ. Có những trường hợp người nhận con nuôi có khoảng cách tuổi quá lớn so với trẻ, vượt xa mức hợp lý trong một quan hệ gia đình thông thường. Khoảng cách này không chỉ là con số, mà kéo theo hàng loạt vấn đề về sức khỏe, khả năng chăm sóc lâu dài, cũng như sự phù hợp trong quá trình nuôi dạy, gắn kết tình cảm.

Điều đáng nói là, trong những trường hợp như vậy, cơ quan có thẩm quyền lại không có cơ sở pháp lý rõ ràng để từ chối, bởi Luật hiện hành không quy định giới hạn tối đa về chênh lệch độ tuổi.

Không chỉ dừng ở vấn đề độ tuổi, một khoảng trống khác cũng được chỉ ra trong tổng kết thực tiễn là việc đánh giá năng lực thực tế của người nhận con nuôi còn mang tính hình thức. Hồ sơ có thể đầy đủ, điều kiện giấy tờ có thể đáp ứng, nhưng những yếu tố cốt lõi như khả năng nuôi dưỡng, môi trường sống, hay sự sẵn sàng về tâm lý lại chưa được xem xét một cách toàn diện.

Hệ quả là có những trường hợp việc nhận con nuôi được giải quyết “đúng quy trình”, nhưng chưa chắc đã là lựa chọn tốt nhất cho trẻ.

Một vướng mắc đáng chú ý khác liên quan đến điều kiện của người nhận con nuôi là trường hợp người đang trong thời gian thử thách của án treo. Theo quy định hiện hành, người đang chấp hành hình phạt tù thì không được nhận con nuôi. Tuy nhiên, pháp luật lại chưa có quy định rõ ràng đối với người bị kết án tù nhưng được hưởng án treo và đang trong thời gian thử thách.

Trên thực tế, đây là một “khoảng xám” pháp lý. Bởi lẽ, trong thời gian thử thách, nếu người đó vi phạm nghĩa vụ, Tòa án có thể quyết định buộc chấp hành hình phạt tù. Khi đó, đứa trẻ được nhận nuôi sẽ rơi vào tình trạng thiếu người chăm sóc, nuôi dưỡng, thậm chí bị bỏ rơi một lần nữa - nhưng lần này là trong một gia đình thay thế. Rủi ro này không phải là giả định, mà hoàn toàn có thể xảy ra trên thực tế.

Tuy nhiên, do thiếu quy định cụ thể, cơ quan giải quyết thủ tục hành chính lại không có căn cứ pháp lý để từ chối ngay từ đầu. Điều này đặt ra một nghịch lý: một quyết định có thể tiềm ẩn rủi ro cho trẻ, nhưng vẫn được thông qua vì “không sai Luật”.

Ngoài ra, việc đánh giá nhân thân của người nhận con nuôi hiện nay cũng chủ yếu dựa trên các tiêu chí pháp lý cơ bản, chưa bao quát hết các yếu tố có thể ảnh hưởng đến môi trường sống của trẻ. Trong khi đó, nuôi con nuôi không chỉ là một quan hệ pháp lý, mà là một quan hệ xã hội, tâm lý kéo dài trong nhiều năm.

Tất cả những bất cập này cho thấy, nếu không siết lại điều kiện nhận con nuôi theo hướng thực chất hơn thì nguy cơ rủi ro đối với trẻ vẫn còn hiện hữu.

Hướng tới đánh giá thực chất: Không chỉ “đủ điều kiện” mà phải “phù hợp”

Từ những vướng mắc trên, dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) lần này đặt ra yêu cầu điều chỉnh theo hướng siết chặt và toàn diện hơn các điều kiện đối với người nhận con nuôi.

Một buổi lễ giao nhận con nuôi. (Ảnh: Lê Sơn)

Trước hết, việc quy định về độ tuổi sẽ không chỉ dừng ở khoảng cách tối thiểu, mà được nghiên cứu để bảo đảm sự phù hợp trong từng trường hợp cụ thể, tránh những tình huống chênh lệch quá lớn ảnh hưởng đến quyền lợi của trẻ.

Quan trọng hơn, Luật sẽ hướng tới việc bổ sung các tiêu chí đánh giá thực chất năng lực làm cha mẹ của người nhận con nuôi. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế hay chỗ ở, mà còn bao gồm khả năng chăm sóc, giáo dục, môi trường sống và sự sẵn sàng gắn bó lâu dài với trẻ.

Cùng với đó, các điều kiện về nhân thân cũng sẽ được rà soát, hoàn thiện theo hướng chặt chẽ hơn, nhằm loại trừ những trường hợp tiềm ẩn rủi ro ngay từ đầu. Trong đó, có việc xem xét rõ ràng hơn đối với người đang trong thời gian thử thách của án treo.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận lần này không làm khó người có nhu cầu nhận con nuôi, mà để bảo đảm rằng mỗi quyết định cho nhận con nuôi đều được cân nhắc kỹ lưỡng, đặt lợi ích của trẻ lên trên hết. Vì một khi quan hệ nuôi con nuôi được xác lập, đó không phải là một thủ tục có thể dễ dàng “làm lại”, mà là một cam kết lâu dài, gắn với sự phát triển của một con người.

Có thể khẳng định, việc siết chặt điều kiện nhận con nuôi là một bước đi cần thiết để hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng nhân văn và bền vững hơn. Thông điệp của việc sửa Luật lần này khá rõ ràng: nhận con nuôi không phải là một “quyền dễ dãi” có thể thực hiện khi đủ điều kiện tối thiểu, mà là một trách nhiệm lớn, đòi hỏi sự chuẩn bị nghiêm túc và phù hợp. Và chỉ khi chọn đúng người để trao gửi, việc nuôi con nuôi mới thực sự trở thành cơ hội cho trẻ em có một gia đình đúng nghĩa, thay vì là một rủi ro mới trong cuộc đời của trẻ vốn đã nhiều thiệt thòi.