Quyền được biết về nguồn gốc - hành trình không khép lại sau khi trẻ được nhận làm con nuôi

Cùng với cơ chế theo dõi sau nhận nuôi, những quy định này cho thấy trách nhiệm bảo vệ trẻ không dừng lại ở thời điểm hoàn tất thủ tục nhận con nuôi, mà tiếp tục trong suốt quá trình trẻ lớn lên.

Quyền được biết về nguồn gốc - một quyền cần được tôn trọng

Nhận con nuôi làm phát sinh quan hệ cha, mẹ và con giữa người nhận nuôi và trẻ được nhận làm con nuôi. Nhưng cùng với việc hình thành một gia đình mới, trẻ vẫn có một nguồn gốc, một quá trình hình thành nhân thân và những thông tin gắn với chính mình.

Từ góc độ đó, dự thảo Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) dành một quy định riêng về quyền được biết nguồn gốc của con nuôi. Theo Điều 7 dự thảo Luật, con nuôi có quyền được biết về nguồn gốc của mình và không ai được cản trở việc thực hiện quyền này. Việc cung cấp thông tin về nguồn gốc của con nuôi được thực hiện theo quy định của pháp luật.

Quy định này có ý nghĩa ở chỗ quyền được biết về nguồn gốc không còn chỉ được nhìn nhận như một nhu cầu mang tính cá nhân của trẻ, mà được xác định là một quyền cần được pháp luật tôn trọng và bảo đảm.

Đối với một đứa trẻ, câu hỏi “mình là ai”, “mình đến từ đâu”, “cha mẹ đẻ của mình là ai” có thể xuất hiện ở những thời điểm khác nhau trong quá trình trưởng thành. Có trẻ có nhu cầu tìm hiểu sớm; có trẻ chỉ đặt câu hỏi khi đã đủ trưởng thành về tâm lý để tiếp nhận thông tin về quá khứ của mình.

Vì vậy, việc ghi nhận quyền được biết về nguồn gốc không có nghĩa là thông tin phải được cung cấp một cách tùy tiện hoặc không tính đến hoàn cảnh cụ thể của trẻ. Điều quan trọng là tạo ra một khuôn khổ pháp lý để quyền đó được tôn trọng, đồng thời việc cung cấp và sử dụng thông tin phải phù hợp với pháp luật. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với nguyên tắc xuyên suốt của dự thảo Luật: bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Nếu chỉ nhìn quyền được biết nguồn gốc dưới góc độ “quyền tiếp cận thông tin”, có thể dễ dẫn đến cách hiểu rằng mọi thông tin về nguồn gốc của trẻ đều phải được cung cấp ngay khi có yêu cầu. Tuy nhiên, cách tiếp cận của dự thảo cần được đặt trong tổng thể các nguyên tắc bảo vệ trẻ em.

Điều 4 dự thảo xác định nguyên tắc giải quyết nuôi con nuôi trước hết phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em; ưu tiên quyền của trẻ được sống trong gia đình gốc; việc nuôi con nuôi phải được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, bình đẳng, không phân biệt đối xử và việc nuôi con nuôi có yếu tố nước ngoài chỉ được thực hiện khi không thể giải quyết việc nuôi con nuôi trong nước.

Như vậy, quyền được biết nguồn gốc là một quyền quan trọng của con nuôi nhưng phải được thực hiện trong một hệ thống nguyên tắc rộng hơn nhằm bảo vệ sự an toàn, ổn định và phát triển của trẻ.

Đây là điểm cần được nhìn nhận đầy đủ. Thông tin về nguồn gốc có thể mang ý nghĩa rất lớn đối với quá trình hình thành nhân thân của trẻ, nhưng đồng thời cũng có thể liên quan đến đời tư của trẻ, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi và những người khác có liên quan. Bởi vậy, bảo đảm quyền được biết không đồng nghĩa với việc làm mất đi quyền được bảo vệ đời tư.

Dự thảo Luật đã đặt ra yêu cầu về bảo vệ thông tin trong quá trình theo dõi việc nuôi con nuôi. Theo đó, khi UBND cấp xã cần thiết đề nghị cơ sở giáo dục và người làm công tác xã hội hỗ trợ con nuôi hòa nhập với môi trường gia đình, môi trường giáo dục, việc chia sẻ thông tin phải tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư, không làm ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của trẻ.

Quy định này tạo ra một nguyên tắc quan trọng: thông tin về trẻ phải được sử dụng để bảo vệ và hỗ trợ trẻ, chứ không trở thành yếu tố gây tổn thương hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống của trẻ. Do đó, giữa “quyền được biết” và “quyền được bảo vệ” không phải là hai mục tiêu đối lập. Hai yêu cầu này cần được thực hiện đồng thời, với điểm cân bằng là lợi ích tốt nhất của trẻ.

Không để quyền được biết trở thành nguyên nhân gây tổn thương

Một điểm đáng chú ý khác của dự thảo là việc theo dõi tình hình phát triển của trẻ sau khi được nhận làm con nuôi.

Theo Điều 21 dự thảo, trong thời hạn 3 năm kể từ ngày giao nhận con nuôi, cha mẹ nuôi có trách nhiệm định kỳ 6 tháng thông báo tình hình phát triển của con nuôi cho cơ quan có thẩm quyền theo quy định.

Đối với con nuôi trong nước, UBND cấp xã thực hiện việc kiểm tra, theo dõi và đánh giá tình hình thực hiện việc nuôi con nuôi. Khi cần thiết, cơ quan này có thể đề nghị cơ sở giáo dục và người làm công tác xã hội hỗ trợ con nuôi hòa nhập với môi trường gia đình và môi trường giáo dục.

Cơ chế này cho thấy việc giải quyết nuôi con nuôi không được nhìn nhận đơn thuần là một thủ tục kết thúc tại thời điểm đăng ký và giao nhận trẻ. Sau khi trẻ bước vào gia đình mới, Nhà nước vẫn có trách nhiệm nhất định trong việc theo dõi, bảo đảm quyền và lợi ích của trẻ theo quy định.

Đặc biệt, việc theo dõi sau nhận nuôi cũng tạo cơ sở để phát hiện những vấn đề phát sinh trong quá trình trẻ hòa nhập với gia đình mới, từ đó có sự hỗ trợ phù hợp khi cần thiết.

Các đại biểu tham dự Hội nghị Lấy ý kiến góp ý đối với Hồ sơ dự án Luật Nuôi con nuôi (sửa đổi) ngày 9/6/2026. (Ảnh: PV)

Ở góc độ quyền được biết về nguồn gốc, đây cũng là nền tảng để nhìn nhận hành trình của trẻ theo một cách đầy đủ hơn: việc nhận con nuôi không phải là sự “đóng lại” quá khứ của trẻ, mà là một bước chuyển sang một môi trường gia đình mới, trong đó quyền và lợi ích của trẻ vẫn cần được bảo đảm trong suốt quá trình trưởng thành.

Trong hành trình đó, người làm công tác xã hội có thể trở thành một điểm tựa chuyên môn khi trẻ có nhu cầu tìm hiểu nguồn gốc. Dự thảo quy định người làm công tác xã hội có trách nhiệm hỗ trợ tìm kiếm nguồn gốc của trẻ theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Vai trò này tạo thêm một kênh hỗ trợ để quyền được biết về nguồn gốc có thể được thực hiện phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của trẻ, nhưng vẫn đặt trong khuôn khổ pháp luật và yêu cầu bảo vệ trẻ.

Một trong những giá trị quan trọng của việc ghi nhận quyền được biết về nguồn gốc là giúp trẻ có cơ hội hiểu rõ hơn về quá trình hình thành nhân thân của mình khi có nhu cầu và khi đủ khả năng tiếp nhận thông tin.

Nhưng cùng với đó, pháp luật cũng phải bảo đảm rằng việc tiếp cận thông tin không làm tổn hại đến trẻ. Đây chính là lý do dự thảo vừa ghi nhận quyền được biết về nguồn gốc, vừa yêu cầu việc cung cấp thông tin phải thực hiện theo pháp luật; đồng thời trong quá trình theo dõi, hỗ trợ trẻ, việc chia sẻ thông tin phải tuân thủ các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư.

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thông tin cá nhân ngày càng dễ được lưu trữ, chia sẻ và lan truyền. Những thông tin liên quan đến hoàn cảnh gia đình, nguồn gốc của trẻ hay quá trình nhận con nuôi đều cần được xử lý thận trọng, đúng mục đích và trong phạm vi pháp luật cho phép.

Bảo vệ thông tin không phải để hạn chế quyền được biết của trẻ, mà để bảo đảm rằng khi quyền đó được thực hiện, trẻ vẫn được bảo vệ khỏi những tác động không mong muốn.

Nói cách khác, quyền được biết nguồn gốc phải đi cùng quyền được bảo vệ. Trẻ cần được tôn trọng nhu cầu tìm hiểu về chính mình, nhưng cũng cần được bảo đảm rằng quá trình tìm hiểu ấy không làm ảnh hưởng đến sự an toàn, đời sống riêng tư và sự phát triển bình thường của mình. Đây cũng là điểm kết nối giữa các quy định về quyền được biết nguồn gốc, theo dõi sau nhận nuôi, hỗ trợ xã hội và bảo vệ thông tin cá nhân trong dự thảo Luật.

Việc nhận một đứa trẻ làm con nuôi có thể làm thay đổi hoàn cảnh sống, nhưng không làm mất đi quyền của trẻ đối với nguồn gốc của mình. Khi pháp luật ghi nhận quyền được biết về nguồn gốc, đồng thời thiết lập những yêu cầu về bảo vệ đời tư, dữ liệu cá nhân và lợi ích tốt nhất của trẻ, hành trình của trẻ sau khi được nhận làm con nuôi được nhìn nhận đầy đủ hơn. Đó không chỉ là hành trình từ một gia đình đến một gia đình mới, mà còn là hành trình trưởng thành của một con người, trong đó trẻ có quyền được biết về chính mình, được tôn trọng và được bảo vệ.