Sông Tô xưa và nay

Người Pháp đã lấp dòng sông

Sông Tô Lịch bây giờ chỉ còn giữ lại được khoảng hơn 13km chiều dài, bắt đầu từ phía đầu đường Hoàng Quốc Việt giao cắt đường Bưởi (phường Nghĩa Đô thuộc quận Cầu Giấy), chảy theo đường Vành đai 2 và đường Bưởi, đường Láng và đường Kim Giang về phía Nam, Tây Nam rồi ngoặt sang phía Đông Nam và đổ ra sông Nhuệ ở Thanh Trì.

Nhưng lịch sử dòng sông này nó không như vậy. Nó không phải là một “dòng sống chết” như bây giờ mà vốn là con đường thủy quan trọng của kinh thành Thăng Long xưa.

Trong cuốn “An Nam chí lược” của Lê Tắc viết: “Tô Lịch Giang chảy quanh La Thành, trên sông có năm cái cầu, đều làm rất đẹp. Hiệu Chí Nguyên năm Bính Tý (1276), nhà Tống mất, Tăng Uyên Tử trốn sang An Nam, đi chơi qua cầu Lịch Giang có ngâm bài thơ rằng: “Đầu bạc chàng Tô, trời một góc/Theo tiên vua Võ, nhạn về Nam/Trên cầu sông Lịch trông về Bắc/Trải mấy lằn thu thấy chẳng nhàm”.

Theo “Đại Nam nhất thống chí”, “Sông Tô ở phía Đông tỉnh thành Hà Nội, là phân lưu của sông Nhị, chảy theo phía Bắc tỉnh thành vào cửa cống thôn Hương Bài, tổng Đồng Xuân, huyện Thọ Xương rồi chảy sang phía Tây huyện Vĩnh Thuận đến xã Nghĩa Đô ở phía Đông huyện Từ Liêm và các tổng thuộc huyện Thanh Trì, quanh co gần 60 dặm,… rồi chảy vào sông Nhuệ”.

Vào thế kỷ XII, sông Tô là con đường thủy quan trọng để thuyền buôn đi lại dễ dàng vào ra từ sông Hồng qua hai cửa: Cửa thứ nhất là Thiên Phù, nhưng đoạn sông từ bến Nhật Tân cho đến làng Bưởi bị cạn hẳn vào giữa thời Lý. Cửa thứ hai là Hương Bài tức Giang Khẩu, sau đổi tên là Hà Khẩu, gần đầu cầu Chương Dương bây giờ.

Khi người Pháp xâm lược Hà Nội. Họ đã lấp sông Tô từ Thụy Khuê qua các phố Phan Đình Phùng, Hàng Lược, Ngõ Gạch,… rồi tiến dần ra đến chân cầu Long Biên ngày nay. Để lục địa hóa thành phố sông hồ này, một mặt họ lấp hai cửa sông Tô, lấp dòng sông; một mặt mở đường, xây cầu, làm nhà trên những khu đất nhân tạo mới.

Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I: “Nghị định ngày 06/4/1888 của Toàn quyền Đông Dương, các chợ có mái che được xây dựng, trong đó có chợ ở phố Hàng Gạo (nay là chợ Đồng Xuân). Phố này có tên phố Chợ Gạo bởi vì nó là chỗ để thuyền bè ngược xuôi buôn bán gạo ở ngay cửa sông Tô. Và năm 1889, khúc sông gần Hàng Chiếu bị lấp để xây chợ này. Từ khu chợ này, người Pháp cho đặt cống ngầm kéo dài đến gần đường Grand Bouddha (phố Quán Thánh ngày nay). Đó là tuyến cống thoát nước đầu tiên của Hà Nội”.

Ngay từ đầu năm 1895, chính quyền Pháp đã xây dựng 3 tuyến xe điện đầu tiên ở Hà Nội: Bờ Hồ - Bạch Mai, Bờ Hồ - Làng Giấy, Bờ Hồ - làng Tân Ấp. Và để xây dựng các tuyến xe điện này, thành phố đã phải cho san lấp lòng sông Tô Lịch và trưng dụng đất đai ven sông.

Sự khai phá Hà Nội và biến nó thành một đô thị mới phục vụ cho quá trình thực dân của người Pháp như có khu phố Ta, phố Tây, đường mới mở rộng, nhiều đầm, ao, hồ nói chung và một phần sông Tô Lịch nói riêng bị lấp và cống hóa gần một nửa chiều dài, trở thành đường tiêu thoát nước mưa, một kênh nước thải.

Dòng sông lịch sử với vai trò là đường bao của kinh thành Thăng Long trong câu thơ xưa “Nước sông Tô vừa trong vừa mát/Em ghé thuyền đỗ sát thuyền anh” đã bắt đầu bị “bức tử” từ đó và nó chết hẳn khi đô thị hóa quá nhanh và không có giải pháp triệt để bảo vệ dòng sông.

Dấu vết của sông Tô Lịch vẫn còn đến ngày nay, như phố Hàng Lược có tên cũ là phố sông Tô Lịch vì gần như trọn cả con phố nằm trên dòng sông xưa. Rồi phố Ngõ Gạch, Nguyễn Siêu đều đường hình thành từ dòng sông lịch sử của thành Thăng Long xưa.

Phục hồi lại dòng sông lịch sử

Hậu quả ô nhiễm của sông Tô Lịch hiện tại còn ảnh hưởng nghiêm trọng tới hệ sinh thái như: cá, cua, tôm… đã tuyệt chủng từ lâu, còn người dân sinh sống quanh khu vực phải chịu đựng ô nhiễm không khí, suy giảm chất lượng sống. Nhiều thế hệ người Hà Nội lớn lên chưa từng biết đến một dòng sông Tô Lịch “đúng nghĩa” như lịch sử tươi đẹp của nó.

Từ góc độ văn hóa - tâm linh, sự xuống cấp của Tô Lịch mang theo một hệ lụy âm thầm nhưng sâu sắc hơn nhiều. Người xưa có câu: “Sơn quản nhân đinh, thủy quản tài” - nghĩa là núi dưỡng người, sông dưỡng của. Dòng sông ô nhiễm chẳng khác nào mạch máu bị tắc nghẽn, khiến toàn bộ “thân thể đô thị” trở nên trì trệ, u uất.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, toàn tuyến sông Tô Lịch có hơn 280 cửa xả nước thải, mỗi ngày tiếp nhận khoảng 150 nghìn m3 nước thải sinh hoạt chưa qua xử lý mà xả trực tiếp xuống dòng sông và đây được coi là tác nhân chính gây ô nhiễm môi trường nước trên địa bàn thành phố. Ngoài ra, vẫn có một số người dân còn vứt các loại rác xuống dòng sông như túi nylon, xác động vật, chai nhựa, thùng xốp… gây tắc nghẽn, cản trở dòng chảy và làm tăng mức độ ô nhiễm.

Hiện tại, TP Hà Nội đã triển khai đồng bộ nhiều biện pháp khắc phục với tham vọng làm sống lại dòng sông huyền thoại này.

Dự án bao gồm các giải pháp tổ chức cảnh quan, xử lý ô nhiễm nước, thoát nước chống ngập kết hợp với ùn tắc giao thông. Việc đề xuất tạo ra các không gian đi bộ và xây dựng các công trình nổi trên mặt sông Tô Lịch mang đậm tính văn hóa lịch sử là một ý tưởng độc đáo… Các công trình văn hóa như khu Thực thể, khu Tượng đài, khu Văn bia… sẽ được xây nổi trên sông. Kết hợp với đó là các cầu mái vòm nối hai bờ sông với độ cong mái phù hợp để thuyền rồng chở khách du lịch có thể qua lại bên dưới thuận lợi, dễ dàng.

Nhiều dự án đã và đang được triển khai để hướng tới mục tiêu giải quyết được các vấn đề dân sinh của TP Hà Nội liên quan đến dòng sông. (Nguồn: ST)

Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Nội, giai đoạn 1 của công tác cải tạo đã nạo vét xong đoạn từ đường Hoàng Quốc Việt đến cầu Khương Đình, dài khoảng 7km, với khối lượng bùn lên đến gần 50.000m³. Đây là bước khởi đầu quan trọng nhằm khai thông dòng chảy, loại bỏ các yếu tố gây ô nhiễm tồn lưu lâu năm dưới lòng sông.

Một trong những “điểm nghẽn” lớn về môi trường đối với sông Tô Lịch trong suốt nhiều năm qua là tình trạng xả thải sinh hoạt trực tiếp xuống lòng sông. Để giải quyết triệt để, Hà Nội đã đưa vào kế hoạch đấu nối và điều hướng toàn bộ 63 cửa xả từ tuyến đường Hoàng Quốc Việt đến đập dâng Thanh Liệt.

Hiện tại, 19 cửa xả đã được xử lý xong, 42 cửa còn lại đang gấp rút thi công, tạo điều kiện thuận lợi để triển khai đồng bộ công tác chỉnh trang hai bên bờ. Ngoài ra, khoảng 26 cửa xả lớn đã được chuyển hướng về Nhà máy xử lý nước thải Yên Xá - dự án vệ sinh môi trường đô thị lớn nhất miền Bắc.

Một điểm nhấn đặc biệt trong quá trình hồi sinh sông Tô Lịch chính là việc xây dựng đập dâng Thanh Liệt. Đập được khởi công từ giữa tháng 2/2025 và hiện đã hoàn thành khoảng 95% hạng mục, bao gồm phần thân chính, van điều tiết, trạm bơm, cầu đi bộ và đài quan sát hình bát giác - một thiết kế mang tính biểu tượng, hứa hẹn trở thành điểm tham quan công cộng ven sông.

Sau khi đập Thanh Liệt hoàn thiện, Hà Nội sẽ tiếp tục khởi công thêm hai đập dâng khác tại cầu Dậu và cầu Cót trong quý III/2025, nhằm hoàn thiện hệ thống thủy lợi khép kín trên toàn tuyến sông Tô Lịch.

Tất cả những dự án, kế hoạch nhắc đến ở trên đều hướng tới mục tiêu giải quyết được các vấn đề dân sinh của TP Hà Nội: ô nhiễm môi trường nước, ùn tắc giao thông nội đô và úng ngập khi mưa bão và biết đâu một ngày đẹp trời, cảnh tượng lãng mạn du thuyền tự trôi theo con nước trên dòng sông “công viên lịch sử - văn hóa - tâm linh Tô Lịch” sẽ trở thành hiện thực.

Theo GS.TS Đặng Thị Kim Chi, Chủ tịch Hội đồng Khoa học, Hội bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam cho rằng, việc dẫn nước từ sông Hồng hay hồ Tây vào sông Tô Lịch chỉ là giải pháp tình thế, mang tính “cấp cứu” môi trường. “Giải pháp bền vững là phải xử lý triệt để các nguồn xả thải trước khi chúng đổ ra sông. Đặc biệt, nên đầu tư hệ thống xử lý phân tán ngay tại các cửa xả lớn, kết hợp các trạm xử lý cục bộ, vừa hiệu quả, vừa tiết kiệm chi phí đầu tư và vận hành”, GS.TS Đặng Thị Kim Chi nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, GS.TS Hoàng Xuân Cơ, Trưởng ban Khoa học, Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng, cải tạo sông Tô Lịch không chỉ là một nhiệm vụ môi trường hay hạ tầng đô thị đơn thuần, mà còn là hành động phục hồi một không gian ký ức quan trọng trong tâm thức người Hà Nội. GS.TS Hoàng Xuân Cơ nhấn mạnh, sông Tô Lịch là dòng chảy văn hóa gắn bó với lịch sử nghìn năm của Thăng Long - Hà Nội. Việc cải tạo, chỉnh trang không nên dừng ở hạ tầng kỹ thuật, mà cần mở rộng tầm nhìn để phát triển cảnh quan sinh thái, không gian công cộng, gắn với văn hóa và đời sống đô thị hiện đại.