Sửa đổi Luật Thi hành án dân sự: Bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và Nhà nước

Luật Thi hành án dân sự (THADS) được Quốc hội thông qua năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014, 2022). Đến nay, sau gần 17 năm triển khai thực hiện, công tác THADS đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới đòi hỏi phải sửa Luật nhằm khắc phục những tồn tại, vướng mắc, góp phần khơi thông nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Kỳ 1: Khắc phục những bất cập về thể chế

Kết quả Thi hành án dân sự năm sau luôn cao hơn năm trước

Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, định hướng lớn nhằm đẩy mạnh cải cách tư pháp, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường hiệu lực, hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật. Trong đó, nhiều văn bản quan trọng đã xác định rõ yêu cầu, nhiệm vụ tiếp tục hoàn thiện thể chế liên quan đến THADS.

Triển khai thực hiện các chủ trương, đường lối của Đảng, nhất là trong thời gian tổng kết Nghị quyết số 18-NQ/TW, Quốc hội, Chính phủ, các Bộ, ngành đã và đang không ngừng hoàn thiện thể chế, ban hành nhiều văn bản liên quan đến cải cách hành chính, cải cách tư pháp. Những văn bản pháp luật này đã tác động tích cực, hiệu quả đến tổ chức và hoạt động THADS.

Về thực tiễn, Bộ Tư pháp cho biết, Luật THADS được Quốc hội thông qua năm 2008 (sửa đổi, bổ sung năm 2014, 2022). Đến nay, sau gần 17 năm triển khai thực hiện, công tác THADS đã đạt được nhiều kết quả tích cực, được Đảng, Nhà nước và Nhân dân ghi nhận, đánh giá cao, góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế và bảo đảm trật tự, an toàn xã hội của đất nước.

Trong đó, đáng chú ý, kết quả THADS cơ bản hoàn thành các chỉ tiêu, nhiệm vụ được giao. Kết quả thi hành án về việc liên tục tăng mặc dù số thụ lý mới hàng năm đều tăng, trong đó có những năm tăng đột biến. Tuy nhiên, kết quả THADS đạt được năm sau luôn cao hơn năm trước và cơ bản hoàn thành các chỉ tiêu, nhiệm vụ THADS Quốc hội giao hàng năm. Quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo đảm.
Năm 2025, toàn hệ thống đã thi hành xong trên 577 nghìn việc, vượt 0,35% chỉ tiêu được giao; thi hành xong trên 150 nghìn tỷ, vượt 4,23% chỉ tiêu được giao.
Đây là kết quả rất đáng ghi nhận đối với ngành Tư pháp, nhất là trong bối cảnh nhiệm vụ năm nay diễn ra với áp lực công việc đặc biệt lớn. Số lượng vụ việc thụ lý trong năm về việc và tiền đều tăng hơn so với năm 2024, bên cạnh đó, nhiều “đại án” có quy mô chưa từng có phát sinh, điển hình như vụ Trương Mỹ Lan cùng đồng phạm với trên 43.000 người bị hại, giá trị thi hành hơn 50.000 tỷ đồng và hàng nghìn bất động sản phải xử lý trên phạm vi cả nước. Chưa kể, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mới triển khai đòi hỏi tái thiết lập cơ chế phối hợp, trong khi gần 1.000 chấp hành viên đã được giải quyết chế độ nghỉ theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP, gây thiếu hụt nghiêm trọng về nhân lực.

Thể chế về THADS ngày càng được hoàn thiện; tổ chức, cán bộ, cơ sở vật chất được tăng cường. Đội ngũ công chức làm công tác THADS luôn được Bộ Tư pháp quan tâm, chú trọng củng cố, kiện toàn, nâng cao chất lượng. Về cơ bản, đội ngũ công chức thi hành án đã được đào tạo nâng cao, đào tạo về chuyên môn, nghiệp vụ phù hợp với cơ cấu ngạch của vị trí việc làm theo hướng chuyên môn hóa; cơ sở vật chất, kinh phí, phương tiện hoạt động được bảo đảm; các nhiệm vụ ứng dụng công nghệ thông tin đã được triển khai thực hiện, bước đầu đạt được một số kết quả cụ thể; công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát được tập trung thực hiện; việc phối hợp giữa cơ quan THADS và các cấp ngành được chú trọng…

Xây dựng khung pháp lý rút ngắn thời gian tổ chức thi hành án

Tuy nhiên, theo Bộ Tư pháp, bên cạnh những kết quả đã đạt được, sau một thời gian triển khai thi hành, Luật THADS đã bộc lộ một số tồn tại, hạn chế, khó khăn, vướng mắc như: Tổng số việc phải thi hành chuyển kỳ sau vẫn còn cao; số chưa có điều kiện, nhất là về tiền chiếm tỷ lệ cao so với tổng số phải thi hành. Kết quả thu hồi tài sản bị chiếm đoạt, thất thoát trong các vụ án tham nhũng, kinh tế vẫn chưa đáp ứng yêu cầu; việc thực hiện yêu cầu phối hợp của cơ quan THADS với các cơ quan chức năng chưa hiệu quả; quy trình tổ chức thi hành án còn dài; để bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên, cơ quan THADS phải thực hiện nhiều thủ tục, mất nhiều thời gian, chi phí, dẫn đến sai phạm, thiếu sót; số lượng các vụ việc tranh chấp kinh tế, dân sự có xu hướng ngày càng tăng, tính chất của các vụ việc ngày càng phức tạp, nhất là những vụ việc phải kê biên, xử lý tài sản là bất động sản có giá trị lớn; tình trạng pháp lý của tài sản thi hành án thường phức tạp; chưa có cơ chế hiệu quả để xác định, xử lý nghiêm hành vi vi phạm hành chính, hình sự với trường hợp đương sự cố tình trốn tránh nghĩa vụ thi hành án, che giấu, cản trở, chống đối người thi hành công vụ trong THADS; cơ chế miễn, giảm nghĩa vụ thi hành án, hoãn hoặc đình chỉ thi hành án còn bất cập; tổ chức, hoạt động của cơ quan THADS; nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân, người có thẩm quyền; vai trò, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức trong hoạt động THADS cần tiếp tục được hoàn thiện để phù hợp với chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy; chưa có cơ chế đầy đủ, phù hợp để bảo vệ chấp hành viên, người làm công tác THADS; bảo đảm nguồn lực cho hệ thống THADS trong bối cảnh sắp xếp, chuyển đổi số và yêu cầu nâng cao hiệu quả công tác THADS.

Bên cạnh đó, thực hiện chủ trương xã hội hóa một số hoạt động THADS theo Nghị quyết số 49-NQ/TW, Quốc hội đã ban hành các Nghị quyết số 24/2008/QH12 ngày 14/11/2008, Nghị quyết số 36/2012/QH13 ngày 23/11/2012 và Nghị quyết số 107/2015/QH13 ngày 26/11/2015 về chế định Thừa phát lại; Chính phủ đã ban hành Nghị định số 08/2020/NĐ-CP ngày 08/01/2020 về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại. Theo đó, Thừa phát lại đã hoạt động từ năm 2008, từng bước đi vào đời sống xã hội. Tuy nhiên, kết quả về hoạt động THADS của Thừa phát lại còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu của Đảng, Nhà nước, đặc biệt là yêu cầu tại Nghị quyết số 27-NQ/TW. Qua sơ kết thi hành Nghị định số 08/2020/NĐ-CP cho thấy, một trong những nguyên nhân chính là do chưa có cơ sở pháp lý về thi hành án phù hợp để Thừa phát lại thực hiện. Do đó, dự án Luật THADS (sửa đổi) được xây dựng với các quy định nhằm bảo đảm sự tham gia có hiệu quả của Thừa phát lại vào quá trình tổ chức THADS.

Với những lý do nêu trên, việc ban hành Luật THADS (sửa đổi) nhằm tiếp tục thể chế hóa đầy đủ, kịp thời chủ trương, đường lối của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước về đổi mới tổ chức và hoạt động THADS; về xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách tư pháp, kiểm soát quyền lực trong hoạt động THADS. Đồng thời, khắc phục những hạn chế, bất cập về thể chế, bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án, cơ quan có thẩm quyền được thực thi hiệu quả; bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và Nhà nước; góp phần giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật; tăng cường pháp chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội.

Xây dựng Luật mới cũng kế thừa có chọn lọc các quy định còn phù hợp, đã được thực tiễn kiểm nghiệm; đồng thời sửa đổi, bổ sung những quy định bất cập, hạn chế từ thực tiễn tổng kết 17 năm thi hành Luật, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp; tính khả thi, thống nhất, đồng bộ với các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành có liên quan đến công tác THADS.

Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về công tác THADS, xây dựng khung pháp lý nhằm rút ngắn thời gian tổ chức thi hành án, giảm thiểu chi phí ngân sách nhà nước, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan trong THADS, đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động THADS với cơ chế bảo đảm và lộ trình phù hợp.
Dự án Luật cũng được nghiên cứu, tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm của các nước, thông lệ quốc tế về THADS, phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội và hoạt động THADS ở Việt Nam; tuân thủ trình tự, thủ tục lập pháp; thực hiện đúng chỉ đạo, yêu cầu của Lãnh đạo Đảng, Nhà nước về đổi mới tư duy trong công tác xây dựng pháp luật; bảo đảm thể chế hóa, nội luật hóa, tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Dự án Luật THADS (sửa đổi) được đưa ra lấy ý kiến và thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV khai mạc ngày 20/10.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII xác định mục tiêu tổng quát đến năm 2045, mục tiêu cụ thể đến năm 2030, thống nhất nhận thức về các đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đề ra 10 nhiệm vụ, giải pháp để thực hiện các mục tiêu này. Trong đó, đối với công tác thi hành án, Nghị quyết xác định: “Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống cơ quan thi hành án... Hoàn thiện cơ chế nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác THADS, hành chính theo hướng rút ngắn thời gian, giảm thiểu chi phí. Nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan trong thi hành án hình sự, dân sự và hành chính; thực hiện xã hội hóa một số hoạt động THADS với cơ chế bảo đảm và lộ trình phù hợp”. Ngoài ra, Nghị quyết số 27-NQ/TW cũng yêu cầu tăng cường kiểm soát quyền lực để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác thi hành án. Đây là những cơ sở quan trọng cần phải cụ thể hóa thời gian tới.

(Còn tiếp)