Sửa Luật Đo lường: Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng từ những giao dịch hằng ngày

Người dân cần được giám sát dữ liệu đo lường

Đo lường gắn trực tiếp với những giao dịch diễn ra mỗi ngày, từ mua thực phẩm ngoài chợ, mua xăng dầu đến sử dụng điện, nước, gas. Sai lệch trong đo lường không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, làm giảm niềm tin vào hoạt động kinh doanh và công tác quản lý nhà nước.

Vì vậy, một trong những yêu cầu đáng chú ý khi sửa đổi Luật Đo lường là tăng khả năng giám sát của người dân, bảo đảm người tiêu dùng có căn cứ kiểm tra lượng hàng hóa thực nhận, kết quả đo và số tiền phải thanh toán.

Tại phiên họp thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường ngày 1/10/2026, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà nhấn mạnh sự cần thiết phải làm rõ quyền tiếp cận dữ liệu đo lường của người tiêu dùng. Theo đó, người dân cần có khả năng theo dõi dữ liệu gốc, lịch sử đo và các thông tin liên quan đến kết quả tính tiền, nhất là trong những lĩnh vực thiết yếu như điện, nước, xăng dầu và khí.

Thực tế, khi phát sinh nghi ngờ về hóa đơn hoặc lượng hàng hóa, người tiêu dùng thường gặp khó khăn trong việc tự kiểm chứng. Dữ liệu đo lường có thể nằm trong hệ thống của đơn vị cung cấp dịch vụ, trong khi người sử dụng không dễ tiếp cận thông tin đủ để đối chiếu. Nếu thiếu cơ chế minh bạch và giải quyết khiếu nại hiệu quả, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ khó đạt kết quả thực chất.

Do đó, việc hoàn thiện quy định về dữ liệu đo lường cần hướng tới nguyên tắc người tiêu dùng có quyền tiếp cận thông tin cần thiết để kiểm tra, đối chiếu và khiếu nại khi có căn cứ cho rằng kết quả đo không chính xác. Với các hệ thống đo tự động, dữ liệu cần có khả năng truy xuất, lưu trữ và cung cấp khi phát sinh tranh chấp theo quy định pháp luật.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Đỗ Đức Hồng Hà nêu một số vấn đề liên quan đến bảo vệ người tiêu dùng dịch vụ công ích như điện, nước, xăng dầu, khí đốt. (Ảnh: MST)

Một vấn đề quan trọng khác là cơ chế khắc phục hậu quả. Khi xác định có sai lệch đo lường dẫn đến việc người dân phải trả nhiều hơn số tiền thực tế, cần có quy định rõ về trách nhiệm điều chỉnh hóa đơn, hoàn trả khoản thu không đúng và bồi thường thiệt hại nếu có đủ căn cứ. Bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ dừng ở phát hiện, xử phạt hành vi vi phạm mà còn phải bảo đảm quyền lợi bị ảnh hưởng được khôi phục.

Cùng với đó, thông tin về tình trạng kiểm định phương tiện đo, đơn vị thực hiện kiểm định và các vi phạm đã được xác định cần được công khai ở mức phù hợp. Người dân cũng cần có kênh phản ánh thuận tiện, nhất là trên môi trường số, để cung cấp thông tin và theo dõi quá trình xử lý.

Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ để giám sát cũng cần đi kèm cơ chế kiểm soát. Dữ liệu cảnh báo tự động có thể giúp phát hiện dấu hiệu bất thường, nhưng không nên mặc nhiên được coi là căn cứ duy nhất để kết luận vi phạm hành chính. Việc xác định trách nhiệm vẫn phải dựa trên quy trình kiểm tra, xác minh và chứng cứ theo quy định pháp luật, bảo đảm khách quan, minh bạch và quyền giải trình của tổ chức, cá nhân liên quan.

Đặt quyền lợi người tiêu dùng ở vị trí trung tâm cũng đồng nghĩa với việc thiết kế chính sách đo lường theo hướng dễ tiếp cận, dễ kiểm chứng và có khả năng xử lý tranh chấp. Người dân không chỉ cần được bảo đảm nhận đúng số lượng hàng hóa, dịch vụ mà còn cần biết cách kiểm tra, có dữ liệu làm căn cứ và được bảo vệ khi quyền lợi bị xâm phạm.

Đưa kiểm tra cân đo đến gần người dân

Bên cạnh tăng quyền giám sát của người tiêu dùng, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường đặt ra yêu cầu đổi mới hoạt động kiểm tra, giám sát, trong đó chú trọng phân cấp cho chính quyền cơ sở.

Theo định hướng của dự thảo, Chủ tịch UBND cấp xã được giao thực hiện kiểm tra nhà nước về đo lường đối với phương tiện đo, hàng đóng gói sẵn tại chợ, trung tâm thương mại và những địa điểm kinh doanh hàng hóa phục vụ nhu cầu hằng ngày của người dân. Cấp xã cũng được xem xét giao trách nhiệm tiếp nhận, xử lý phản ánh, khiếu nại, tố cáo và các hành vi vi phạm thuộc thẩm quyền.

Đây là hướng tiếp cận nhằm đưa hoạt động quản lý đến gần địa bàn phát sinh giao dịch, nơi các hành vi gian lận cân, đong, đo, đếm có thể tác động trực tiếp đến người tiêu dùng. Khi được tổ chức phù hợp, lực lượng quản lý ở cơ sở có thể kịp thời tiếp nhận phản ánh, kiểm tra dấu hiệu bất thường và phối hợp xử lý, thay vì để người dân phải tự tìm đến nhiều cơ quan khác nhau.

Tuy nhiên, để phân cấp đi vào thực chất, cần làm rõ phạm vi nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của cấp xã; đồng thời bảo đảm điều kiện về nhân lực, chuyên môn, phương tiện và quy trình nghiệp vụ. Kiểm tra đo lường đòi hỏi kiến thức chuyên ngành, thiết bị phù hợp và khả năng xác định chính xác sai số. Nếu chỉ chuyển giao nhiệm vụ mà không bổ sung nguồn lực và hướng dẫn thống nhất, hiệu quả thực thi có thể bị hạn chế.

Cùng với hoạt động kiểm tra trực tiếp, dự thảo chú trọng quản lý phương tiện đo có sử dụng phần mềm và dữ liệu số. Các phương tiện này cần được bảo vệ trước sự can thiệp trái phép; việc cập nhật phần mềm không được làm sai lệch kết quả đo, còn hành vi cố ý thay đổi dữ liệu nhằm gian lận phải bị nghiêm cấm và xử lý theo quy định.

Đây là yêu cầu ngày càng quan trọng khi hoạt động đo lường không còn chỉ dựa vào cân, đồng hồ hay thiết bị cơ học truyền thống. Nhiều kết quả đo được tạo lập, truyền dẫn và xử lý qua phần mềm, hệ thống tự động hoặc nền tảng số. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát, sai lệch có thể phát sinh ngay trong quá trình xử lý dữ liệu, khó nhận biết bằng cách kiểm tra thông thường.

Dự thảo cũng hướng tới thúc đẩy sử dụng chứng chỉ điện tử, bảo đảm giá trị pháp lý tương đương chứng chỉ giấy khi đáp ứng điều kiện theo quy định. Dữ liệu cần được lưu trữ an toàn, có khả năng truy xuất và xác định nguồn gốc, qua đó hỗ trợ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người dân kiểm tra thông tin khi cần thiết.

Một nội dung cần tiếp tục được làm rõ là quản lý các ứng dụng, hệ thống phần mềm có chức năng tính toán kết quả đo để thanh toán, cũng như trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử khi kinh doanh phương tiện đo thuộc diện quản lý. Trong môi trường kinh doanh số, việc xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm đối với thiết bị, phần mềm và dữ liệu sẽ góp phần hạn chế khoảng trống quản lý, bảo vệ người tiêu dùng và tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Phân cấp, chuyển đổi số và tăng cường kiểm tra vì thế cần được triển khai đồng bộ. Mục tiêu không chỉ là rút ngắn khoảng cách giữa cơ quan quản lý với người dân mà còn xây dựng hệ thống giám sát có khả năng phát hiện sớm rủi ro, xử lý đúng thẩm quyền và bảo đảm trách nhiệm của các bên tham gia thị trường.

Cắt giảm thủ tục, không giảm trách nhiệm

Một điểm đáng chú ý của dự thảo là đề xuất cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục hành chính, hướng tới giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì yêu cầu về độ chính xác và độ tin cậy của kết quả đo lường.

Theo định hướng sửa đổi, việc quản lý sẽ được phân loại theo mức độ rủi ro. Với một số hoạt động cung cấp dịch vụ có mức độ rủi ro thấp, cơ chế tự công bố năng lực có thể được áp dụng thay cho quy trình đánh giá, chỉ định trước. Trong khi đó, các phương tiện đo thuộc diện kiểm soát bắt buộc vẫn cần đáp ứng yêu cầu quản lý tương ứng, bảo đảm kết quả đo chính xác và phục vụ lợi ích công cộng.

Dự thảo cũng đề xuất bãi bỏ một số thủ tục liên quan đến chuẩn công tác và chứng nhận dấu định lượng đối với hàng đóng gói sẵn. Tuy nhiên, đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với nới lỏng trách nhiệm của cơ sở sản xuất, kinh doanh. Hàng hóa đưa ra thị trường vẫn phải bảo đảm lượng thực tế phù hợp với thông tin công bố trên bao bì; doanh nghiệp cần tổ chức kiểm tra theo lô sản xuất và lưu giữ hồ sơ để phục vụ công tác hậu kiểm.

Đây là điểm cần được thực hiện nhất quán. Nếu giảm yêu cầu tiền kiểm nhưng không tăng năng lực hậu kiểm, nguy cơ hàng hóa sai lệch về định lượng lọt ra thị trường có thể gia tăng. Ngược lại, nếu duy trì quá nhiều thủ tục không tương xứng với mức độ rủi ro, doanh nghiệp sẽ phải gánh thêm chi phí, thời gian và nguồn lực, ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Cách tiếp cận dựa trên rủi ro vì vậy cần có tiêu chí rõ ràng, minh bạch và có thể áp dụng thống nhất. Cơ quan quản lý cần xác định nhóm phương tiện đo, hàng hóa, dịch vụ có nguy cơ cao để tập trung nguồn lực kiểm tra; đồng thời tăng khả năng phát hiện vi phạm thông qua dữ liệu, phản ánh của người dân và phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

Dự thảo cũng đặt vấn đề công nhận kết quả thử nghiệm, kiểm định hoặc chứng nhận từ nước ngoài khi đáp ứng các điều kiện cần thiết. Nếu được thiết kế chặt chẽ, cơ chế này có thể giảm việc kiểm tra trùng lặp, tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp và tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại. Tuy nhiên, việc công nhận cần bảo đảm tính tương thích của tiêu chuẩn, năng lực tổ chức thực hiện và khả năng truy xuất kết quả, tránh tạo ra khoảng trống trong kiểm soát chất lượng.

Tại phiên thẩm tra, đại biểu Lã Thanh Tân đề nghị làm rõ hơn mô hình quản lý mới và yêu cầu phát triển hạ tầng đo lường quốc gia. Đây là vấn đề có ý nghĩa nền tảng, bởi việc cắt giảm thủ tục chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng hệ thống tiêu chuẩn, phương tiện kỹ thuật, dữ liệu và năng lực quản lý đủ mạnh.

Nhìn tổng thể, dự thảo tập trung vào ba hướng chính: đổi mới phương thức quản lý gắn với chuyển đổi số; nâng cao năng lực đo lường quốc gia, phát huy vai trò của doanh nghiệp; đẩy mạnh phân cấp và cải cách thủ tục hành chính. Các nội dung này có mối quan hệ chặt chẽ, hướng tới một hệ thống đo lường vừa đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh và bảo vệ quyền lợi người dân.

Việc sửa đổi luật sẽ chỉ phát huy hiệu quả khi những quy định về dữ liệu, kiểm tra, hậu kiểm và trách nhiệm khắc phục hậu quả được cụ thể hóa, có thể thực thi trong thực tế. Với người tiêu dùng, yêu cầu cốt lõi vẫn là được nhận đúng lượng hàng hóa, sử dụng đúng dịch vụ, thanh toán đúng số tiền và có cơ chế bảo vệ rõ ràng khi phát hiện sai lệch. Với doanh nghiệp, đó là môi trường kinh doanh minh bạch, giảm thủ tục không cần thiết nhưng không dung thứ hành vi gian lận. Còn với cơ quan quản lý, thước đo cuối cùng phải là khả năng phát hiện, ngăn ngừa vi phạm và bảo đảm công bằng trong từng giao dịch hằng ngày.