Tham vấn hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi)

Tham dự Tọa đàm có các Ủy viên chuyên trách của Ủy ban Văn hóa và Xã hội, Ủy ban Tư pháp và Pháp luật của Quốc hội; đại diện Bộ Tư pháp; Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng; Lãnh đạo Hội đồng nhân dân dân thành phố, lãnh đạo các sở, ngành, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc thành phố Hải Phòng; các chuyên gia, nhà khoa học và những người có nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong công tác hòa giải ở cơ sở.

Đồng chí Đặng Xuân Phương, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban Văn hoá và Xã hội của Quốc hội phát biểu khai mạc Toạ đàm

Phát biểu khai mạc Tọa đàm, đồng chí Đặng Xuân Phương nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đổi mới phương thức quản trị xã hội, phát huy vai trò tự quản của cộng đồng dân cư trong giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp ngay từ cơ sở. Đây cũng là dịp để cơ quan chủ trì thẩm tra và cơ quan soạn thảo lắng nghe ý kiến từ thực tiễn nhằm hoàn thiện dự thảo Luật theo hướng bảo đảm tính khả thi, phù hợp với bối cảnh phát triển mới của đất nước.

Đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo, đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp đã giới thiệu những nội dung cơ bản của dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Theo đó, ngày 02/7/2026, Chính phủ đã trình Quốc hội dự thảo Luật gồm 05 chương, 35 điều với nhiều chính sách mới nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn trong triển khai công tác hoà giải ở cơ sở, như: bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên; quy định rõ vai trò của người được mời tham gia hòa giải; quy định quyền đề nghị Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong công tác hòa giải ở cơ sở; đồng thời chuyển từ cơ chế Nhà nước "hỗ trợ" sang "bảo đảm" kinh phí cho công tác hòa giải, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Đồng chí Ngô Quỳnh Hoa, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, Bộ Tư pháp trình bày những nội dung cơ bản của dự thảo Luật Hoà giải ở cơ sở (sửa đổi)

Cần linh hoạt hơn trong lựa chọn hòa giải viên

Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là cơ chế lựa chọn và tiêu chuẩn của hòa giải viên. Từ thực tiễn tại cơ sở, các đại biểu cho biết đội ngũ hòa giải viên hiện nay phần lớn là lực lượng kiêm nhiệm, đa số là người có uy tín trong cộng đồng nhưng tuổi đời cao, điều kiện cập nhật kiến thức pháp luật còn hạn chế. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, quy mô thôn, tổ dân phố lớn hơn, khối lượng công việc của đội ngũ này cũng tăng lên đáng kể. Do đó, việc dự thảo Luật bổ sung quy định về người được mời tham gia hòa giải để huy động công chức tư pháp – hộ tịch, công chức địa chính, công an xã, cán bộ nghỉ hưu, luật sư và những người có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn tham gia hoạt động hòa giải là hoàn toàn phù hợp. Đồng thời, cũng cần đổi mới phương thức bồi dưỡng theo hướng trực tuyến, xây dựng kho dữ liệu nghiệp vụ và các tình huống điển hình để hòa giải viên có thể học tập.

Đối với quy định bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên, đa số ý kiến thống nhất đây là giải pháp cần thiết nhằm tháo gỡ những khó khăn trong thực tiễn khi nhiều nơi không thể tổ chức bầu hoặc đã tổ chức bầu nhiều lần nhưng không lựa chọn được hòa giải viên. Tuy nhiên, các đại biểu cũng đề nghị dự thảo Luật cần quy định rõ chỉ định hòa giải viên chỉ là giải pháp áp dụng trong trường hợp thật sự cần thiết, phải bảo đảm nguyên tắc dân chủ, tự quản của cộng đồng dân cư.

Giữ vững bản chất của hòa giải ở cơ sở, không mở rộng phạm vi hoà giải một cách cơ học

Liên quan đến phạm vi hoà giải, nhiều chuyên gia và đại diện các địa phương thống nhất với định hướng của dự thảo là không mở rộng phạm vi hòa giải ở cơ sở sang các tranh chấp lao động, bởi lĩnh vực này đã được điều chỉnh bằng pháp luật chuyên ngành.

PGS. TS. Trương Hồ Hải, Uỷ viên chuyên trách Uỷ ban Tư pháp và Pháp luật của Quốc hội cho rằng hòa giải ở cơ sở là thiết chế mang tính cộng đồng, phát huy sự tự nguyện, tự quản và trách nhiệm của người dân trong giải quyết mâu thuẫn. Việc tiếp tục duy trì mô hình tổ hòa giải và hòa giải viên như dự thảo Luật là cần thiết, phù hợp với bản chất của hoạt động hòa giải ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu tổ chức thực hiện và đã được thực tiễn kiểm nghiệm, chứng minh tính hiệu quả. Nếu đưa các tranh chấp lao động vào phạm vi điều chỉnh của Luật Hòa giải ở cơ sở sẽ dẫn đến sự chồng chéo, làm mờ ranh giới giữa hai thiết chế pháp lý vốn có mục tiêu và phương thức hoạt động khác nhau.

PGS. TS. Trương Hồ Hải, Uỷ viên chuyên trách Uỷ ban Tư pháp và Pháp luật của Quốc hội phát biểu tại Toạ đàm

Chuyển đổi số là xu hướng nhưng cần phù hợp với điều kiện thực tiễn

Ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động hòa giải là một trong những điểm mới của dự thảo Luật và nhận được sự quan tâm của nhiều đại biểu. Các ý kiến đều thống nhất cần đẩy mạnh chuyển đổi số thông qua việc xây dựng cơ sở dữ liệu, hệ thống thông tin về hòa giải ở cơ sở; số hóa tài liệu nghiệp vụ, phát triển hệ thống bồi dưỡng trực tuyến và kho tình huống phục vụ hoạt động bồi dưỡng hòa giải viên.

Tuy nhiên, nhiều đại biểu cũng lưu ý không nên quy định mang tính bắt buộc đối với hòa giải trực tuyến hoặc ứng dụng công nghệ thông tin khi điều kiện của các địa phương còn khác nhau. Việc triển khai cần theo lộ trình phù hợp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc bảo vệ bí mật đời tư, dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin của các bên tham gia hòa giải.

Bảo đảm nguồn lực để hòa giải ở cơ sở phát huy hiệu quả

Vấn đề nhận được sự đồng thuận cao tại Tọa đàm là việc tăng cường các điều kiện bảo đảm cho hoạt động hòa giải ở cơ sở. Theo phản ánh của địa phương, kinh phí dành cho công tác hòa giải hiện còn thấp, việc thanh quyết toán còn phức tạp, trong khi đội ngũ hòa giải viên chủ yếu hoạt động trên tinh thần tự nguyện.

Nhiều đại biểu đánh giá cao định hướng của dự thảo Luật chuyển từ cơ chế Nhà nước "hỗ trợ" sang "bảo đảm" kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở. Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhằm tạo cơ sở pháp lý để các địa phương chủ động bố trí nguồn lực cho công tác tập huấn, bồi dưỡng, xây dựng cơ sở dữ liệu, chi thù lao theo vụ việc và các điều kiện cần thiết khác. Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cũng đề nghị Chính phủ quy định cụ thể các nội dung được ngân sách nhà nước bảo đảm, đồng thời đơn giản hóa thủ tục thanh toán, tạo điều kiện để các chế độ, chính sách đến được với hòa giải viên một cách kịp thời, hiệu quả.

Phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên của Mặt trận trong công tác hòa giải ở cơ sở

Các đại biểu thống nhất cho rằng trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy và mở rộng quy mô đơn vị hành chính, cần tiếp tục phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên trong việc giới thiệu người có uy tín tham gia hòa giải, vận động nhân dân và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Đồng thời, nhiều ý kiến cũng đề nghị dự thảo Luật tiếp tục khẳng định Chính phủ thống nhất thực hiện quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở, bảo đảm phân định rõ chức năng quản lý nhà nước với vai trò phối hợp, giám sát, vận động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội.

Phát biểu kết luận Tọa đàm, đồng chí Đặng Xuân Phương ghi nhận và đánh giá cao các ý kiến tâm huyết, trách nhiệm của các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện các địa phương. Những ý kiến này sẽ là cơ sở quan trọng để cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), bảo đảm các quy định của Luật vừa kế thừa những giá trị của thiết chế hòa giải truyền thống, vừa đáp ứng yêu cầu đổi mới quản trị xã hội, chuyển đổi số và xây dựng Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn phát triển mới.