Theo dấu chân cụ Đề Thám tại Bắc Ninh

Vùng đất địa linh nhân kiệt này từng là đại bản doanh rực lửa, gắn liền với tên tuổi của người anh hùng áo vải Hoàng Hoa Thám (còn gọi là Đề Thám) – vị thủ lĩnh kiệt xuất đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế.

Trải qua hơn một thế kỷ đầy biến thiên của thời cuộc, những dấu tích tại xã Yên Thế vẫn đứng sừng sững, như những thước phim quay chậm kể cho hậu thế nghe về một thời kỳ oanh liệt, bi tráng và tinh thần tự tôn dân tộc bất diệt.

Vào cuối thế kỷ 19, khi thực dân Pháp đặt ách cai trị lên đất nước ta, phong trào đấu tranh vũ trang nổ ra ở khắp nơi. Trong đó, Khởi nghĩa Yên Thế (1884 - 1913) được ghi nhận là phong trào vũ trang của nông dân lớn nhất, quy mô nhất và kéo dài nhất trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta trước khi có Đảng lãnh đạo.

Dưới sự chỉ huy tài tình của "Hùm thiêng Yên Thế" Hoàng Hoa Thám, lực lượng nghĩa quân từ những người nông dân chân lấm tay bùn đã trở thành một đạo quân tinh nhuệ, dựa vào địa thế hiểm trở của vùng rừng núi Yên Thế để xây dựng hệ thống đồn lũy liên hoàn.

Trong suốt gần 30 năm, nghĩa quân đã tổ chức hàng trăm trận đánh lớn nhỏ, khiến thực dân Pháp phải chịu những tổn thất nặng nề và hai lần phải chấp nhận nhượng bộ, ký hòa hoãn.

Quần thể di tích tại xã Yên Thế chính là thủ phủ, là nơi chứng kiến những thời khắc quyết định nhất, rực rỡ nhất trong cuộc đời hoạt động của vị thủ lĩnh áo nâu và các tướng lĩnh của ông.

Nhiều du khách tới thăm quan và thắp hương tại quần thể Khu di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám

Khu di tích lịch sử văn hoá về cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế đã tạo thành một quần thể di tích lịch sử có giá trị to lớn. Với 23 điểm di tích, hầu hết là những đồn lũy, đình, đền, chùa, miếu trải rộng trên địa bàn 4 huyện (Yên Thế, Tân Yên, Việt Yên và Yên Dũng) (trước sáp nhập).

Khu di tích khởi nghĩa Yên Thế là bằng chứng thuyết phục cho tinh thần quả cảm, bất chấp hy sinh của nghĩa quân Đề Thám nhằm giành lại độc lập, tự do. Để ghi nhận, tôn vinh những giá trị và ý nghĩa đặc biệt đó, ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt đối với khu di tích này, trong đó huyện Yên Thế (cũ) có 9 điểm gồm: đồn Phồn Xương, đồn Hố Chuối, chùa Lèo, đình Dĩnh Thép, chùa Thông, đồn Hom, động Thiên Thai, đền Cầu Khoai và Đền Thề. Trong đó, trung tâm của cuộc khởi nghĩa là Khu di tích lịch sử Hoàng Hoa Thám thuộc xã Yên Thế, tỉnh Bắc Ninh (trước sáp nhập là thị trấn Phồn Xương, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang)

Đến thăm quần thể này, du khách sẽ được chiêm ngưỡng sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc phòng thủ quân sự và các công trình văn hóa tín ngưỡng.

Đền Thề được xây dựng vào cuối thế kỷ 19 bằng tranh, tre, nứa, lá. Năm 1897, khi cuộc hòa hoãn lần thứ 2 giữa thực dân Pháp và nghĩa quân Yên Thế diễn ra tại đây, Đề Thám đã cho tu sửa lại ngôi đền có kiến trúc bằng gỗ lim như chúng ta thấy ngày nay. Kiến trúc này đến nay may mắn vẫn còn giữ nguyên vẹn.

Đền Thề là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt năm 2012

Đền Thề nằm đối diện với đồn Phồn Xương qua một hồ nước nhỏ, là nơi mang đậm ý nghĩa tâm linh và tinh thần đồng đội. Đây là địa điểm nghĩa quân tổ chức các lễ cắt máu ăn thề, nguyện một lòng trung thành với tổ quốc và chủ tướng trước khi ra trận.

Tượng đài Hoàng Hoa Thám nằm ngay sau ngôi đền Thề. Tượng lúc đầu được làm bằng bê tông, sau chuyển sang chất liệu đồng vào năm 2013 do tác giả Anh Vũ – Hội viên Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Giang sáng tác năm 1984.

Tượng đài Hoàng Hoa Thám nằm ngay sau ngôi đền Thề.

Đền thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế nằm trong kế hoạch bảo tồn và tôn tạo, được khánh thành trọng thể vào tháng 3 năm 2024, đúng dịp kỷ niệm 140 năm Khởi nghĩa Yên Thế. Đền mang đậm phong cách kiến trúc gỗ truyền thống với mặt bằng chữ Công (H), bao gồm tòa Tiền bái, Trung cung và Hậu cung. Tòa tiền bái nổi bật với 8 mái đao cong vút, chạm trổ tinh xảo, tạo nên một không gian thờ tự uy nghi, bề thế, xứng tầm với công lao vĩ đại của vị anh hùng dân tộc.

Đền thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế được khánh thành trọng thể vào tháng 3 năm 2024

Nhà trưng bày khởi nghĩa Yên Thế nằm ngay sau Tượng đài Hoàng Hoa Thám, được xây dựng năm 1984, lúc đầu có kiến trúc là 1 tầng. Sau này được xây dựng và tu sửa lại và có kiến trúc 2 tầng như ngày nay. Tầng 1 trưng bày một góc dân tộc học huyện Yên Thế (cũ). Tầng 2 trưng bày những hình ảnh, hiện vật của cuộc khởi nghĩa Yên Thế.

Đền thờ Hoàng Hoa Thám và nghĩa quân Yên Thế nằm trong kế hoạch bảo tồn và tôn tạo

Đồn Phồn Xương có tên gọi là Đồn Gồ, Đồn Cụ, được xây dựng năm 1894. Đây chính là đại bản doanh chính của nghĩa quân Yên Thế, là thủ phủ của cuộc khởi nghĩa, nơi bắt đầu để mở mang phong trào ra các địa phương.

Đồn mang bình đồ kiến trúc hình chữ nhật, rộng hơn một mẫu Bắc Bộ. Điểm đặc biệt là hệ thống tường thành đắp bằng đất nện vô cùng vững chắc: chân tường dày 2m, cao 3m, trên mặt rộng 1m. Bên trong tường thành được thiết kế giật 3 cấp, cho phép nghĩa quân có thể đứng, ngồi hoặc quỳ để bắn qua các lỗ châu mai. Bên trong đồn từng là một hệ thống nhà tranh vách đất, bao gồm nơi ở của Đề Thám và Bà Ba, nhà khách, doanh trại nghĩa quân, bếp và chuồng ngựa.

Không chỉ lưu giữ những giá trị vật thể, Phồn Xương còn là nơi bảo tồn và phát huy mạnh mẽ di sản văn hóa phi vật thể thông qua Lễ hội Yên Thế.

Lễ hội Yên Thế được tổ chức vào ngày 15, 16,17 tháng 3 dương lịch hàng năm. Đây là một trong những lễ hội lớn nhất của tỉnh Bắc Ninh. Lễ hội là dịp để nhân dân bày tỏ lòng tôn kính cũng như tưởng nhớ công ơn Hoàng Hoa Thám, vị tướng tài năng, người thủ lĩnh tối cao của phong trào nông dân Yên Thế và nghĩa quân đã chiến đấu chống thực dân Pháp. Năm 2013, lễ hội Yên Thế đã được Nhà nước công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức Tế cờ hào hùng, tái hiện lại khí thế xuất quân hừng hực của nghĩa quân năm xưa. Bên cạnh đó, lễ hội còn rộn rã với hàng loạt hoạt động văn hóa, thể thao dân gian đậm đà bản sắc như: thi võ thuật cổ truyền, võ sáo, múa lân rồng, biểu diễn kỵ binh, cùng các trò chơi dân gian (bịt mắt đập niêu, ném còn, nấu cơm gánh, cờ người). Tất cả tạo nên một không gian văn hóa sống động, khơi dậy niềm tự hào và tinh thần thượng võ của dân tộc.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích không chỉ mang ý nghĩa tri ân lịch sử mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ mai sau.

Trong tương lai, với sự đầu tư tu bổ, phục dựng bài bản, quần thể di tích Hoàng Hoa Thám được kỳ vọng sẽ trở thành một điểm sáng trên bản đồ du lịch văn hóa – lịch sử của khu vực phía Bắc, thu hút du khách trong nước và quốc tế đến để tìm hiểu về một trong những trang sử hào hùng nhất của dân tộc Việt Nam.