Bảo hiểm thất nghiệp cần trở thành công cụ điều tiết hành vi tham gia chính sách và thượng tôn pháp luật

Từ thực tiễn Hà Nội đến vai trò điều tiết của chính sách BHTN

Theo Thống kê Hà Nội, tính đến hết tháng 10/2026, thành phố có hơn 2,71 triệu người tham gia BHTN, chiếm 47,12% lực lượng lao động trong độ tuổi lao động, tăng 19,50% so với cùng kỳ năm 2025.

Trong 10 tháng, Hà Nội đã ban hành quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp cho 58.198 người lao động, với tổng kinh phí 2.209 tỷ đồng; hỗ trợ học nghề cho 858 người, kinh phí khoảng 3,4 tỷ đồng. Riêng tháng 10, có 6.958 người được quyết định hưởng trợ cấp thất nghiệp, 2.027 người hưởng trợ cấp được tư vấn, giới thiệu việc làm và 116 người được hỗ trợ học nghề.

Chính sách BHTN không chỉ hỗ trợ thu nhập, tạo điều kiện cho người lao động thất nghiệp, mà còn là công cụ góp phần ổn định thị trường lao động, ứng phó với những cú sốc kinh tế trong các giai đoạn đặc biệt. (Nguồn: Bảo hiểm xã hội)

Những số liệu trên cho thấy chính sách BHTN tại Hà Nội đã góp phần hỗ trợ thu nhập, tạo điều kiện để người lao động vượt qua giai đoạn chuyển tiếp khi mất việc. Tuy nhiên, số người được hỗ trợ học nghề còn khá khiêm tốn so với quy mô giải quyết trợ cấp. Thực tế này đặt ra yêu cầu phát huy đầy đủ hơn chức năng điều tiết hành vi của BHTN.

Cụ thể, thay vì chỉ hỗ trợ trợ cấp trong thời gian thất nghiệp, chính sách cần triển khai đồng bộ công tác tư vấn, giới thiệu việc làm và đào tạo nghề. Như vậy, chính sách mới có thể tác động trực tiếp đến hành vi của người thụ hưởng, khuyến khích người lao động chủ động tìm kiếm việc làm, nâng cao kỹ năng và thích ứng với nhu cầu tuyển dụng.

Mặt khác, BHTN cũng tác động đến cách thức sử dụng lao động của doanh nghiệp thông qua trách nhiệm đóng góp và những cơ chế hỗ trợ duy trì việc làm. Đây chính là cơ sở để chính sách chuyển từ hỗ trợ thụ động sang chủ động phòng ngừa, hạn chế thất nghiệp.

Cụ thể, Luật Việc làm 2025 xác định 4 nhóm chế độ BHTN gồm: Tư vấn, giới thiệu việc làm; Hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề; Trợ cấp thất nghiệp; Hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động.

Cách tiếp cận này hướng chính sách từ hỗ trợ thụ động sang can thiệp chủ động. Người thất nghiệp được khuyến khích tiếp cận thông tin tuyển dụng, tham gia đào tạo, nâng cao khả năng thích ứng với nhu cầu thị trường. Trong khi đó, doanh nghiệp có thêm công cụ để đào tạo lại người lao động trước nguy cơ phải cắt giảm nhân sự. Cơ chế này tạo động lực để người sử dụng lao động chủ động phòng ngừa thất nghiệp, thay vì chỉ giải quyết hậu quả khi quan hệ lao động đã chấm dứt.

Mặt khác, Luật Việc làm năm 2025 mở rộng diện tham gia BHTN đối với người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ một tháng trở lên, lao động không trọn thời gian đáp ứng điều kiện về tiền lương và một số nhóm quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã có hưởng lương. Việc mở rộng đối tượng góp phần điều chỉnh hành vi giao kết, thực hiện hợp đồng lao động, yêu cầu doanh nghiệp phải chú trọng bản chất quan hệ lao động để xác định nghĩa vụ tham gia bảo hiểm.

Bên cạnh đó, chính sách còn sử dụng cơ chế tài chính để khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng lao động yếu thế. Theo Nghị định số 374/2025/NĐ-CP, người sử dụng lao động tuyển mới và sử dụng người khuyết tật được giảm mức đóng BHTN thuộc trách nhiệm của mình từ 1% xuống 0%, trong thời gian không quá 12 tháng đầu kể từ khi tuyển dụng. Quy định này cho thấy BHTN không đơn thuần là cơ chế đóng – hưởng mà còn có thể định hướng hành vi tuyển dụng, tạo thêm cơ hội việc làm cho những nhóm lao động dễ bị tổn thương.

Xử lý nghiêm hành vi chậm đóng, trốn đóng BHTN

Thực tế cho thấy, việc doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHTN có thể khiến người lao động rơi vào cảnh khó khăn khi mất việc, do không được tiếp cận kịp thời các chế độ hỗ trợ vào lúc cần thiết nhất.

Luật Việc làm năm 2025 siết chặt quy định về trách nhiệm đóng BHTN của người sử dụng lao động. Theo đó, người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng đủ BHTN; việc xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng được thực hiện theo Luật Bảo hiểm xã hội.

Cụ thể, hành vi chậm đóng bao gồm trường hợp người sử dụng lao động chưa đóng hoặc đóng chưa đầy đủ số tiền BHTN đã đăng ký sau thời hạn quy định; không đăng ký hoặc đăng ký thiếu số người phải tham gia trong thời gian được xác định là chậm đóng.

Hành vi trốn đóng bao gồm các hành vi cố tình không đăng ký hoặc đăng ký thiếu số lao động thuộc diện tham gia sau thời hạn luật định; kê khai tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định; hoặc không đóng đủ số tiền phải đóng sau thời hạn 60 ngày kể từ hạn đóng chậm nhất, dù đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

Việc phân biệt hai hành vi giúp xác định đúng tính chất vi phạm và áp dụng chế tài tương ứng, tránh đánh đồng các trường hợp chậm thực hiện nghĩa vụ với hành vi cố tình trốn đóng.

Cụ thể, người sử dụng lao động chậm đóng hoặc trốn đóng phải đóng đủ số tiền còn thiếu, đồng thời nộp thêm khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng theo quy định.

Đối với hành vi chậm đóng, doanh nghiệp còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính. Trường hợp trốn đóng, tùy tính chất, mức độ vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Các đơn vị vi phạm cũng không được xem xét trao tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng.

Nhằm tăng trách nhiệm của doanh nghiệp, Luật Việc làm năm 2025 quy định người sử dụng lao động phải đóng đủ BHTN khi người lao động chấm dứt hợp đồng để kịp thời giải quyết chế độ.

Nếu không đóng đủ, doanh nghiệp phải trả khoản tiền tương ứng với các chế độ BHTN mà người lao động được hưởng theo quy định. Như vậy, quy định này nhấn mạnh nguyên tắc người lao động không phải tự gánh chịu hậu quả do hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng bảo hiểm của doanh nghiệp.

Việc thực thi chế tài nghiêm minh, răn đe vi phạm đặt ra các yêu cầu như cơ quan chức năng kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm thông qua việc tăng cường thanh tra, kiểm tra, kết nối dữ liệu lao động, thuế và bảo hiểm, đồng thời tạo điều kiện để người lao động chủ động giám sát quá trình đóng BHTN.

Về lâu dài, hiệu quả của chính sách BHTN cần được đánh giá không chỉ qua số người tham gia hay kinh phí chi trả, mà còn ở mức độ tuân thủ của doanh nghiệp, khả năng bảo đảm quyền lợi người lao động và kết quả hỗ trợ duy trì, phục hồi việc làm.