“Bóng hồng” pháp y

Thế nhưng, phía sau cánh cửa phòng giám định, giữa những mẫu vật, những mẫu ADN hay những cuộc khám nghiệm tử thi, không ít phụ nữ vẫn ngày ngày bền bỉ đi tìm sự thật bằng khoa học, để qua đó thượng tôn pháp luật, công lý. Họ chọn nghề, ở lại với nghề và tự hào về lựa chọn của mình.

Một nghề tưởng như không dành cho phụ nữ…

Nhân dịp Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, phóng viên đã có dịp trò chuyện với những “bóng hồng” pháp y đang công tác tại Trung tâm Pháp y Hà Nội (TTPYHN) về những tâm sự xung quanh chuyện nghề, chuyện đời.

Bác sĩ Nguyễn Thị Ánh công tác tại Khoa Giám định kể, khi mới bước vào nghề, mỗi lần được hỏi “làm nghề gì” hay “làm ở bệnh viện nào”, chị từng chần chừ vài giây trước khi trả lời rằng mình làm pháp y. Theo chị, nhiều người vẫn e dè, sợ hãi với lĩnh vực này, nhưng càng làm nghề chị càng nhận ra những định kiến ấy phần nhiều xuất phát từ việc xã hội chưa hiểu đầy đủ công việc của những người làm pháp y.

Thực tế, pháp y không chỉ là “mổ tử thi”. Những người làm nghề còn thực hiện giám định thương tích, đánh giá mức độ tổn hại sức khỏe, khám giám định các trường hợp nghi ngờ bị xâm hại tình dục và nhiều vấn đề y khoa khác phục vụ hoạt động tố tụng. Có những ca giám định phải đối diện với nỗi đau rất thật. Đó có thể là một đứa trẻ nghi bị xâm hại, một gia đình mất người thân, hay một thi thể chưa xác định được danh tính… Người giám định không chỉ nhìn thấy những tổn thương trên cơ thể, phía sau đó còn là những số phận, những gia đình đang chờ đợi một câu trả lời, theo chị Ánh.

Bác sĩ Dương Thị Thảo My công tác tại Khoa Giám định tổng hợp từng trực tiếp tham gia khám nghiệm tử thi, giám định thương tích và giám định xâm hại tình dục. Qua những vụ việc ấy, chị nhận ra rằng có những tổn thương hay góc khuất nếu chỉ nhìn từ bên ngoài sẽ rất khó nhận biết; việc đánh giá đầy đủ, chính xác đôi khi có ý nghĩa quyết định đối với hướng giải quyết vụ việc. Với chị, yêu cầu quan trọng của người làm pháp y là phải chặt chẽ, khách quan, chính xác về chuyên môn và kịp thời phục vụ quá trình điều tra.

Ở một vị trí khác, những người phụ nữ làm giám định ADN có thể không thường xuyên đứng trước bàn khám nghiệm tử thi, nhưng công việc của họ cũng diễn ra trong một thế giới đặc biệt: mẫu vật, hóa chất, dữ liệu di truyền và những quy trình kiểm soát nghiêm ngặt.

Kỹ thuật viên Trần Thị Minh Hiền công tác tại Phòng Giám định ADN cho biết, một quy trình giám định ADN phải trải qua nhiều công đoạn, từ tiếp nhận, xử lý, tách chiết ADN đến phân tích hồ sơ ADN, đánh giá và diễn giải kết quả. Mỗi khâu đều đòi hỏi độ chính xác và kiểm soát chất lượng chặt chẽ bởi kết quả cuối cùng có thể được sử dụng để xác định danh tính, quan hệ huyết thống hoặc trở thành bằng chứng khoa học phục vụ hoạt động tư pháp.

Niềm tự hào của các “bóng hồng” pháp y là được làm việc có ích cho xã hội, góp phần vinh danh công lý, pháp luật.

Giám định viên pháp y Hoàng Thị Thu Hà công tác tại Phòng Giám định ADN kể về một trường hợp rất đặc biệt: “Lúc đó tôi còn rất trẻ và nhiệm vụ đầu tiên lại rơi đúng vào một ca lấy mẫu từ thai nhi khoảng 20 - 21 tuần tuổi. Theo yêu cầu và quy trình giám định, giám định viên phải tự mình trực tiếp lấy một phần mô từ cơ thể thai nhi để phục vụ xét nghiệm. Nhưng với một người mới vào nghề, đặc biệt lại là phụ nữ, việc đó không hề dễ dàng với tôi”. Đến nay, dù đã làm nghề nhiều năm và đối mặt với không ít tình huống khó khăn, ca giám định đầu tiên ấy vẫn là ký ức không thể xóa nhòa với chị.

Tâm sự về việc có bao giờ phải lựa chọn giữa nghề nghiệp và hạnh phúc riêng tư hay không, bác sĩ Nguyễn Thị Ánh kể chị được gia đình ủng hộ nhưng bạn bè có người lại xa lánh vì họ sợ “nghề mổ xác nặng vía”. “Cũng buồn nhưng biết sao, mỗi người một lựa chọn cuộc đời mà. Tôi không thấy ân hận vì đã theo nghề này, nhất là khi tôi cùng đồng nghiệp đã góp phần vạch mặt kẻ xấu, trả lại công bằng cho ba em nhỏ người dân tộc bị lạm dụng tình dục. Điều đó động viên tôi rất nhiều để tiếp tục làm công việc này”, bác sĩ Nguyễn Thị Ánh tâm sự.

Nhưng họ vẫn chọn pháp y

Nếu nghề khó đến vậy, thử thách đến vậy thì điều gì khiến những người phụ nữ ấy chọn giám định pháp y?

Với bác sĩ Dương Thị Thảo My, “hạt giống” pháp y xuất hiện từ rất sớm. Ngay khi còn học phổ thông, chị đã thích tìm hiểu những vụ án, những điều chưa sáng tỏ phía sau một sự việc và cũng tò mò về cơ thể con người. Pháp y lại nằm ở điểm giao nhau giữa hai niềm say mê ấy. Trong quá trình học tại Trường Đại học Y Dược Hải Phòng, khi được tiếp cận môn y pháp, chị quyết định chắc chắn sẽ làm pháp y sau khi ra trường. “Trước thềm kỳ thi tốt nghiệp, tôi biết đến TTPYHN và ngay lập tức liên hệ, xin về công tác tại đây để theo đuổi niềm đam mê đã nung nấu suốt thời sinh viên. Về đây công tác, tôi càng chắc chắn với lựa chọn của mình”, chị cho biết.

Ở Phòng Giám định ADN, những câu chuyện lựa chọn nghề lại mang màu sắc khác. Trần Thị Minh Hiền, Vũ Minh Anh và Trần Khánh Linh đều có nền tảng về công nghệ sinh học, kỹ thuật sinh học. Với họ, pháp y là nơi những kiến thức tưởng chừng chỉ nằm trong phòng thí nghiệm có thể trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề của đời sống.

Minh Hiền lựa chọn giám định ADN vì ở đó chị có thể vận dụng kiến thức sinh học phân tử và công nghệ ADN vào những vấn đề có ý nghĩa thực tế đối với con người và xã hội.

Vũ Minh Anh cũng tìm thấy sự kết nối giữa kiến thức đã học về tách chiết ADN, PCR, phân tích dữ liệu di truyền với công việc giám định. Quan trọng hơn, chị nhận thấy kết quả ADN có thể hỗ trợ điều tra các vụ án, trong đó có những vụ xâm hại tình dục.

Còn Trần Khánh Linh nhìn thấy ở ADN pháp y sự kết hợp giữa khoa học, tư duy phân tích và trách nhiệm xã hội. Với chị, một kết quả giám định có thể góp phần xác định danh tính nạn nhân, xác định quan hệ huyết thống hoặc cung cấp căn cứ khoa học cho quá trình điều tra. Chính trách nhiệm gắn với từng kết quả khiến chị xác định đây là hướng nghề nghiệp lâu dài…

Tâm sự của nữ “thuyền trưởng”

Qua câu chuyện vào nghề của những “bóng hồng” pháp y có thể thấy, phía sau những lựa chọn ấy không phải là mong muốn tìm kiếm một công việc “khác thường”. Có người đến từ một cơ duyên rất tự nhiên, có người từ niềm say mê những câu chuyện chưa sáng tỏ, có người đơn giản muốn đưa kiến thức đã học vào công việc… Nhưng điểm gặp nhau cuối cùng là cảm giác công việc mình đang làm có ích cho xã hội, góp phần bảo vệ công lý, pháp luật.

Đặc biệt, khi tham gia “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, họ càng ý thức sâu sắc về trách nhiệm của người làm chuyên môn, vì mỗi kết quả giám định đều có thể mang ý nghĩa rất lớn đối với liệt sĩ và thân nhân.

Đây cũng chính là tâm sự của bác sĩ, giám định viên Nguyễn Thị Ngọc Yến, “thuyền trưởng” của TTPYHN. Là Giám đốc Trung tâm, chị Nguyễn Thị Ngọc Yến không chỉ điều hành đơn vị mà còn trực tiếp tham gia vào những ca giám định khó khăn nhất. Kể về hành trình theo nghề của mình chị cho biết, khi quyết định theo đuổi pháp y, chị đã giấu gia đình, bạn bè suốt vài năm. Nhưng càng làm lâu, chị càng hiểu về ý nghĩa của công việc, từ đó tự “cởi trói” cho tâm lý của mình để chủ động chia sẻ với mọi người hiểu đúng về nghề.

Cũng theo chị, ở Việt Nam, ngành Pháp y còn khá mới, vì thế phần lớn phải tự học là chính. “Thời gian đầu làm việc, tôi gần như chỉ ngủ khoảng 4 tiếng mỗi ngày. Làm việc tại cơ quan 12 - 16 tiếng là chuyện bình thường. Tôi mang hồ sơ đi hỏi hết thầy này đến thầy khác, rồi tự đọc tài liệu, nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân. Có thời gian gần một năm sau khi mới vào nghề, tôi liên tục xem lại các bộ phim, tài liệu về pháp y để học cách phân tích và rèn luyện tư duy logic nhằm lần tìm sự thật đến cùng”, chị nhớ lại.

Đến nay, chị Yến vẫn giữ tâm thế làm việc ấy. “Mỗi năm, TTPYHN tiếp nhận hàng chục nghìn vụ việc và chỉ khi từng vụ việc được làm rõ nguyên nhân, tôi mới có thể ăn ngon, ngủ yên. Với tôi, động lực chỉ gói gọn trong hai chữ “yêu nghề” và phải là yêu thật sự. Công việc này chủ yếu được làm bằng đam mê, vì thu nhập không hề cao. Nhưng bù lại, đây là công việc rất ý nghĩa”, chị Yến khẳng định.

Có lẽ, điều đẹp nhất ở những người phụ nữ làm pháp y không phải là việc họ đã vượt qua một công việc vốn thường được cho là “không dành cho phụ nữ”. Vì nói như vậy đôi khi vẫn vô tình đặt họ vào một khuôn mẫu định kiến.

Điều đáng trân trọng hơn cả là họ bằng sự lựa chọn và cống hiến của mình đã chứng minh rằng trong khoa học và trong hành trình bảo vệ công lý, năng lực, tri thức, bản lĩnh, lòng nhân ái và sự tận tâm với nghề là không có giới tính.

"Trung tâm Pháp y Hà Nội phối hợp thực hiện"