Cho vay dựa trên hàng hóa luân Chuyển: Nhận diện khoảng trống pháp lý

Tranh chấp vì hàng hóa thế chấp vẫn được bán

Tại Hội thảo “Thực tiễn quốc tế tốt nhất về tài sản bảo đảm là hàng hóa luân chuyển trong kinh doanh” do Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) phối hợp với Cục Đăng ký Quốc gia giao dịch bảo đảm (GDBĐ) – Bộ Tư pháp vàTổ chứcTài chính quốc tế (IFC) tổ chức mới đây, ông Nguyễn Hoàng Minh, Trưởng Văn phòng đại diện VNBA tại TP Hồ Chí Minh cho biết, bên cạnh các loạiTSBĐ phổ biến như quyền sử dụng đất, nhà ở hoặc các tài sản khác gắn liền với đất… thì hàng hóa luân chuyển (HHLC) cũng được coi là một loại tài sản thế chấp. Tuy nhiên, HHLC dù đã thế chấp nhưng vẫn được bán, thay thế, trao đổi trong quá trình sản xuất, kinh doanh. Các quy định pháp lý cho phép bên thế chấp có quyền bán tàisản thế chấp mà bên nhận thế chấp không có quyền thu hồi tài sản thế chấp đó, kể cả khi HHLC được đăng ký GDBĐ. Từ đó phát sinh tranh chấp giữa tổ chức tín dụng (TCTD) với bên mua, trao đổi tài sản thế chấp (bên có quyền khác).

Trên thực tế, để phòng ngừa rủi ro xảy ra, bên nhận thế chấp buộc phải tìm nhiều cách ràng buộc thêm bằng cách bỏ các thỏa thuận giống với hợp đồng cầm cố, chỉ định bên thứ ba quản lý kho hàng, trực tiếp giữchìa khoá và bố trí bảo vệ kho hàng... Tuy nhiên những biện pháp phòng ngừa này lại làm khóbêncóHHLCđemthế chấp…

Cục trưởng Cục Đăng ký Quốc gia GDBĐ nêu thực tế, trong lĩnh vực bảo đảm, bên tài trợ vốn cũng như bên được tài trợ vốn vẫn ưa thích TSBĐ là bất động sản vì đây là tài sản có bằng chứng và giá trị pháp lý. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường ngày càng phát triển, tài trợ vốn bằng động sản ngày càng tăng, bảo đảm bằng HHLC áp dụng ngày càng phổ biến trên thế giới và Việt Nam.

“Việt Nam đang hội nhập và độ mở nền kinh tế rất cao, xu hướng bảo đảm bằng HHLC tất yếu gia tăng và thúc đẩy phát triển kinh tế chung. Trên thực tế, để đảm bảo quyền lợi và hạn chế rủi ro cho các bên chủ thể tham gia thị trường, Việt Namkhông ngừng hoàn thiện hàng lang pháp lý, nhưng sự phát triển quá nhanh các chu kỳ kinh doanh thương mại, chuỗi cung ứng vốn và những vấn đề khó khăn trong xử lý vấn đề nghiệp vụ liên quan, trong thể chế có nhiều khoảng trống và khoảng trống lớn nhất là chưa bao quát được sự dịch chuyển của thị trường. Đặc biệt, chúng ta còn thiếu kinh nghiệm pháp lý và nghiệp vụ trong giao dịch, khi thực hiện đăng ký các GDBĐ liên quan HHLC, đôi khi sựmô tả HHLC gây khó khăn cho cơ quan đăng ký, có trường hợp mô tả là hàng hóa hoặc khoản tiền thu được đối với hàng hóa…” - ông Hải cho biết.

Cần có cơ chế đặc thù…

Cũng theo ông Hải, HHLC có thể được dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ trong trường hợp đảm bảo điều kiện quy định như trên và có thể là đối tượng của các biện pháp cầm cố tài sản, thế chấp tài sản, đặt cọc, ký cược, bảo lưu quyền sở hữu hoặc cầm giữ tài sản. Bên nhận bảo đảm, bên bảo đảm bằng HHLC có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ chung của bên nhận bảo đảm, bên bảo đảm…

Một cơ chế pháp lý đặc thù được áp dụng đối với thế chấp HHLC là, bên thế chấp HHLC lại được quyền bán, thay thế, trao đổi tài sản thế chấp HHLC trong quá trình sản xuất kinh doanh mà không cần có sự đồng ý của bên nhận bảo đảm. Sự khác biệt từ cơ chế pháp lý nêu trên cũng dẫn tới sự khác biệt trong thực hiện quyền truy đòi tài sản của bên nhận bảo đảm đối vớiTSBĐ là HHLC.

Theo đó, trường hợp tàisản thế chấp này đã bị chuyển giao cho người khác cho dù không có sự đồng ý của bên nhận thế chấp (trừ khi hai bên có thỏa thuận phải có sự đồng ý của bên nhận thế chấp) thì bên nhận thế chấp không được quyền truy đòi đối với HHLC đã được chuyển giao mà quyền này được dịch chuyển đến trên quyền yêu cầu bên mua hàng hóa thanh toán tiền, số tiền thu được từ việc bán hàng hóa, tài sản được hình thành từ số tiền thu được do bán hàng hóa, tài sản được thay thế hoặc được trao đổi.

Ông Jinchang Lai, Chuyên gia trưởng, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính Khu vực châu Á và Thái Bình Dương, IFC cho biết, hàng năm có khoảng 500.000đăng ký GDBĐ dựa trên động sản được đăng ký tại cơ quan đăng ký, trong số đó, có khoảng 110.000 đăng ký liên quan tới hàng hóa và các khoản phải thu. Số lượng các khoản cấp tín dụng dựa trên các khoản phảithu nhiều hơn số lượng các khoản cấp tín dụng dựa trên HHLC trong kinh doanh.

Chuyên gia này cho rằng, Việt Nam cần tiếp tục phát triển tài trợ dựa trên HHLC trong kinh doanh nói chung; quảng bá và thiết lập thị trường tài trợ kho hàng cùng với thực tiễn về các thỏa thuận giám sát hàng hóa trong kho và quản lý hàng hóa trong kho.

“Phần lớn các vụ việc xảy ra là bởi các vấn đề trong thực tiễn hay các vấn đề về môi trường pháp lý. Khoảng trống trong Bộ luật Dân dự 2015 về tài trợ kho hàng có thể được giải quyết thông qua các quy định của Nghị định 21/2021/NĐCP quy định thi hành Bộ luật Dân sự về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hoặc các án lệ. Rủi ro sẽ rất thấp nếu bên cho vay thực sự “theo dõi dòng tiền” và cung cấp các khoản vay tuần hoàn dựa vào chu kỳ vận hành kinh doanh của bên vay. Hãy bámsát biến động của dòng tiền...” – ông Jinchang Lai nhấn mạnh.

(Nguồn: Báo in Pháp luật Việt Nam số 227 ra ngày 15/8/2022)