Chuyển dịch lao động: Cần xây dựng chính sách phù hợp và bền vững hơn

Quy mô LĐ tiếp tục mở rộng...

Bà Nguyễn Thị Thanh Mai - Quyền Trưởng Ban Thống kê dân số và LĐ (Cục Thống kê) nhận xét, thị trường LĐ quý I/2026 ghi nhận những chuyển biến tích cực trên các khía cạnh quy mô, cơ cấu, chất lượng và thu nhập của NLĐ.

Về quy mô, lực lượng LĐ đạt khoảng 53,6 triệu người, giảm nhẹ hơn 200 nghìn người so với quý trước nhưng tăng 687,8 nghìn người so với cùng kỳ năm trước. Mức giảm theo quý chủ yếu mang tính thời điểm do ảnh hưởng của kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, khiến một bộ phận LĐ tạm thời rời thị trường. Tuy nhiên, xét theo xu hướng dài hạn, quy mô lực lượng LĐ vẫn tiếp tục mở rộng.

Về cơ cấu, LĐ tiếp tục dịch chuyển theo hướng tích cực. Khu vực dịch vụ giữ vai trò dẫn dắt với tỷ trọng khoảng 41%, tiếp đến là khu vực công nghiệp - xây dựng 33,7%, khu vực nông, lâm nghiệp, thủy sản còn 25,3%. Xu hướng chuyển dịch LĐ từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ tiếp tục được duy trì.

Ở cấp ngành, một số lĩnh vực ghi nhận mức tăng LĐ mạnh, đặc biệt là các ngành gắn với đầu tư hạ tầng. Cụ thể, ngành xây dựng tăng khoảng 426 nghìn LĐ, tăng 49,7% so với cùng kỳ; Ngành vận tải, kho bãi tăng 202 nghìn LĐ, tương đương 9,3%. Trong khi đó, một số ngành thâm dụng LĐ như dệt may, da giày, chế biến gỗ... lại ghi nhận xu hướng giảm. Một điểm đáng chú ý là tác động của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm gia tăng nhanh số LĐ trong các ngành kinh tế số. Từ mức khoảng 1,3 triệu LĐ năm 2024, đến quý I/2026, con số này đã tăng lên khoảng 1,5 triệu người, tăng gần 300 nghìn LĐ, tương đương 16% so với cùng kỳ.

Theo lãnh đạo Ban Thống kê dân số và LĐ, xét về chất lượng LĐ, tỷ lệ LĐ qua đào tạo có bằng, chứng chỉ đạt 29,6%, tăng 0,8 điểm phần trăm so với cùng kỳ năm trước. Tỷ lệ LĐ phi chính thức giảm xuống còn 62,2%, cho thấy xu hướng cải thiện chất lượng việc làm và gia tăng việc làm chính thức. Tỷ lệ thất nghiệp duy trì ổn định ở mức 2,21%, trong đó khu vực thành thị được kiểm soát dưới 3%. Tỷ lệ LĐ chưa được sử dụng hết tiềm năng ở mức 4,2%, tương đương khoảng 2,24 triệu người, tăng nhẹ so với cùng kỳ.

Nâng tầm chất lượng LĐ: “Chìa khóa vàng” cho tăng trưởng bền vững

Dự báo từ Cục Thống kê, thị trường LĐ năm 2026 được kỳ vọng tiếp tục duy trì xu hướng tích cực, ổn định và chuyển dịch theo hướng nâng cao chất lượng. Việc làm sẽ tập trung nhiều hơn ở khu vực công nghiệp - xây dựng và dịch vụ; LĐ nông nghiệp tiếp tục giảm. Tuy nhiên, tình trạng LĐ chưa được sử dụng hết tiềm năng và một số vấn đề mang tính cấu trúc của thị trường LĐ vẫn còn hiện hữu.

Theo TS. Đỗ Thị Hoài - Chủ tịch Tập đoàn CHC, Phó Viện trưởng Viện Nhân tài Nhân lực (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), thực tế cho thấy, nền kinh tế đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ, trong đó khu vực công nghiệp - xây dựng và dịch vụ tiếp tục đóng vai trò dẫn dắt tăng trưởng. Điều này kéo theo nhu cầu LĐ có kỹ năng, tay nghề và khả năng thích ứng cao ngày càng lớn. Trong khi đó, LĐ nông nghiệp giảm dần là xu thế tất yếu của quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không nằm ở số lượng mà nằm ở chất lượng và hiệu quả sử dụng LĐ. Hiện nay, chúng ta vẫn đang đối mặt với tình trạng: LĐ chưa được khai thác hết năng suất; Mất cân đối cung - cầu kỹ năng; Thiếu LĐ chất lượng cao ở nhiều ngành then chốt. Do đó, thị trường LĐ trong thời gian tới sẽ không chỉ “ổn định” mà sẽ phân hóa mạnh, trong đó NLĐ có kỹ năng sẽ có nhiều cơ hội vượt trội hơn.

Từ góc độ thực tiễn doanh nghiệp (DN) và nghiên cứu nhân lực, TS. Đỗ Thị Hoài cho rằng có 4 hạn chế lớn: 1. Chất lượng LĐ chưa đồng đều: Phần lớn LĐ vẫn thiếu kỹ năng chuyên sâu, đặc biệt là kỹ năng số, ngoại ngữ và tư duy hệ thống; 2. Hiệu suất LĐ còn thấp: Nhiều DN vẫn sử dụng LĐ theo mô hình truyền thống, chưa tối ưu hóa quy trình, dẫn đến năng suất chưa cao; 3. Thiếu chiến lược nhân sự dài hạn: Không ít DN vẫn tuyển dụng theo nhu cầu ngắn hạn, chưa có hệ thống phát triển nhân tài bài bản; 4. Chậm thích ứng với chuyển đổi số: Trong khi thế giới đang chuyển dịch sang kinh tế số, nhiều DN Việt Nam vẫn gặp khó trong việc đào tạo lại (reskill) và nâng cao kỹ năng (upskill) cho NLĐ.

Không chỉ có vậy, Phó Viện trưởng Viện Nhân tài Nhân lực băn khoăn, hiện vẫn có tới 62,2% LĐ làm việc trong khu vực phi chính thức - nhóm có thu nhập thấp, bấp bênh và thiếu ổn định. Dù thu nhập nhóm này có thể tăng nhanh hơn về tỷ lệ, nhưng nền thu nhập thấp khiến mức cải thiện tuyệt đối không đáng kể, từ đó ảnh hưởng đến cảm nhận chung. “Tổng thể, thị trường LĐ quý I/2026 cho thấy xu hướng phục hồi và chuyển dịch tích cực. Tuy nhiên, để cải thiện rõ nét chất lượng đời sống NLĐ, cần tiếp tục thúc đẩy tạo việc làm bền vững, mở rộng khu vực chính thức, đồng thời kiểm soát tốt chi phí sinh hoạt thiết yếu” - TS. Đỗ Thị Hoài nhấn mạnh.

Từ góc độ nghiên cứu và triển khai thực tế, Chủ tịch Tập đoàn CHC đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm: Thứ nhất, nâng cấp hệ thống đào tạo gắn với nhu cầu DN: Tăng cường liên kết giữa Nhà trường - DN - Viện nghiên cứu để đào tạo đúng nhu cầu thị trường; Thứ hai, DN phải coi nhân lực là tài sản chiến lược: Chuyển từ “quản lý nhân sự” sang “quản trị nguồn nhân lực”, đầu tư bài bản vào đào tạo và phát triển; Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị nhân sự: Ứng dụng công nghệ vào tuyển dụng, đào tạo, đánh giá hiệu suất để nâng cao hiệu quả sử dụng LĐ; Thứ tư, tập trung phát triển kỹ năng tương lai, bao gồm: Kỹ năng số; Tư duy đổi mới sáng tạo; Khả năng thích ứng nhanh; Thứ năm, hoàn thiện chính sách vĩ mô về thị trường lao động: Nhà nước cần tiếp tục cải cách thể chế, hỗ trợ DN đào tạo và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.