Cụ Hồ trọng đãi giới trí thức

Tôn trọng, sử dụng trí thức

Khi nước nhà chìm trong bóng tối nô lệ thực dân Pháp, trên con đường tìm đường cứu nước, Cụ Hồ đã nhấn mạnh vai trò tri thức. Và trong những ngày đầu lập quốc, đánh đuổi thực dân, Cụ Hồ đã kêu gọi toàn dân cứu quốc, bất kể thành phần nào vì đây là việc chung của toàn dân tộc.

Năm 1941, Người viết: “...Việc cứu quốc là việc chung. Ai là người Việt Nam đều phải kề vai gánh vác một phần trách nhiệm: người có tiền góp tiền, người có của góp của, người có sức góp sức, người có tài năng góp tài năng. Riêng phần tôi, xin đem hết tâm lực đi cùng các bạn, vì đồng bào mưu giành tự do, độc lập, dầu phải hy sinh tính mệnh cũng không nề” (Hồ Chí Minh toàn tập).

Lời kêu gọi của Cụ Hồ và khát khao đất nước tự do, độc lập đã khiến nhiều trí thức thời đó ủng hộ. Các trí thức có tên tuổi của nước Việt Nam như các cụ Huỳnh Thúc Kháng, Bùi Bằng Đoàn, Nguyễn Văn Tố, các ông Phan Kế Toại, Nguyễn Văn Huyên, Hoàng Minh Giám, Tôn Thất Tùng, Trần Đại Nghĩa, Trần Hữu Tước; các văn nghệ sĩ trí thức như Xuân Diệu, Huy Cận, Đặng Thai Mai, Nguyễn Đình Thi, Hoàng Xuân Hữu, Đào Duy Anh, Cao Xuân Huy, Ngô Tất Tố… và biết bao trí thức yêu nước khác, cùng với toàn dân đã tập hợp dưới ngọn cờ Tổ quốc do Hồ Chí Minh dẫn dắt làm cuộc tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945 thành công và làm hai cuộc kháng chiến dài nhất, gian khổ nhất trong lịch sử thắng lợi.

Ngay khi nước nhà mới giành được độc lập, để tìm người tài đức ra gánh vác việc nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết bài “Nhân tài và kiến quốc” đăng trên Báo Cứu quốc ngày 14/11/1945, với quan điểm: “Kiến thiết cần có nhân tài. Nhân tài nước ta dù chưa có nhiều lắm nhưng nếu chúng ta khéo lựa chọn, khéo phân phối, khéo dùng thì nhân tài càng ngày càng phát triển càng thêm nhiều” (Hồ Chí Minh toàn tập).

Một chỉ thị ngắn, tìm người tài vào ngày 20/11/1946 của Chủ tịch Hồ Chí Minh có thể coi là một chỉ thị cho các thế hệ cán bộ lãnh đạo đất nước về xây dựng đội ngũ trí thức: “Tìm người tài đức. Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài đức. E vì Chính phủ nghe không đến, thấy không khắp, đến nỗi những bực tài đức không thể xuất thân. Khuyết điểm đó tôi xin thừa nhận. Nay muốn sửa đổi điều đó và trọng dụng những kẻ hiển năng, các địa phương phải lập tức điều tra nơi nào có người tài đức, có thể làm được những việc ích nước, lợi dân, thì phải báo ngay cho Chính phủ biết. Báo cáo phải nói rõ: Tên tuổi, nghề nghiệp, tài năng, nguyện vọng và chỗ ở của người đó. Hạn trong một tháng, các cơ quan địa phương phải báo cáo cho đủ” (Hồ Chí Minh toàn tập).

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nghĩ đến việc mời các chuyên gia, các nhà khoa học người Việt Nam và cả nước ngoài về Việt Nam cộng tác, làm việc. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra nguyên lý cần có cho sự phát triển của đất nước sau khi giành được độc lập, trong cuộc trả lời phỏng vấn của nhà báo nước ngoài: “Chúng tôi cần có tư bản, trí thức và lao động... chúng tôi rất hoan nghênh tư bản Pháp và tư bản các nước cộng tác thật thà với chúng tôi” (Hồ Chí Minh toàn tập).

Ngày 22/6/1947, trả lời phỏng vấn báo chí nước ngoài về vai trò của trí thức, Cụ Hồ khẳng định: “Trí thức là vốn liếng quý báu của dân tộc. Ở nước khác như thế, ở Việt Nam càng như thế... Địa vị những người trí thức ái quốc Việt Nam sẽ là cùng với toàn thể đồng bào, kiến thiết một nước Việt Nam mới, một nước Việt Nam thống nhất và độc lập, dân chủ, tự do, hạnh phúc”.

Hồ Chủ tịch nói chuyện với các đại biểu trí thức dự Hội nghị chính trị đặc biệt. (Ảnh: TL)

Giảng viên Đặng Công Thành - Khoa Hồ Chí Minh học, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng nhận định: “Như vậy, Hồ Chí Minh đã phát triển tinh thần yêu nước và ý thức tự trọng dân tộc của từng người trí thức hòa đồng vào chủ nghĩa yêu nước và ý thức tự cường dân tộc của toàn dân. Nhờ đó, trí thức Việt Nam ngày càng trở thành đội ngũ hùng hậu của dân tộc, đã xây đắp nên mối liên kết tất yếu của sự phát triển: cách mạng và trí thức, trí thức và cách mạng”.

Câu chuyện cảm động của nhà trí thức Võ Quý Huân

Ngay sau Cách mạng Tháng Tám thành công, theo đề nghị của Bộ trưởng Nội vụ, sau khi tham khảo ý kiến nhiều nhân sĩ, trí thức, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thành lập Ủy ban Nghiên cứu kế hoạch kiến thiết (gồm 50 thành viên là các trí thức, nhân sĩ nổi tiếng, các bộ trưởng và thứ trưởng) để nghiên cứu một kế hoạch kiến thiết quốc gia và dự thảo những đề án kiến thiết đệ trình lên Chính phủ.

Rất nhiều trí thức Tây học nổi tiếng đã từ bỏ cuộc sống giàu sang, phú quý nơi trời Tây hoặc hoàn cảnh sung sướng trong nước để tham gia kháng chiến, kiến quốc, như: Trần Đại Nghĩa, Võ Đình Quỳnh, Võ Quý Huân, Trần Hữu Tước, Trần Đức Thảo, Nguyễn Mạnh Tường, Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng, Nguyễn Văn Huyên, linh mục Phạm Bá Trực, cụ Cao Triều Phát…

Ngày 18/9/1946, trên chiến hạm Dumont d'Urville đưa Chủ tịch Hồ Chí Minh rời quân cảng Toulon có 4 trí thức Việt kiều đã bí mật theo Người về nước gồm có kỹ sư Võ Quý Huân, bác sĩ Trần Hữu Tước, kỹ sư mỏ Võ Đình Quỳnh và kỹ sư chế tạo máy Phạm Quang Lễ (tức Trần Đại Nghĩa). Kỹ sư Võ Quý Huân có một số phận đặc biệt khi giành cả cuộc đời trường chinh cùng đất nước trong những thời khắc khó khăn.

Kỹ sư Võ Quý Huân sinh năm 1915 trong một gia đình giáo học, tại miền quê Thanh Tùng, Thanh Chương, Nghệ An. Năm 1935 - 1936, ông tham gia làm báo “L’activité Indochinoise” và in truyền đơn chống chế độ thực dân Pháp… Vào năm 1937, ông bị lộ và phải trốn sang Pháp, vừa làm vừa học. 3 năm sau (1940), ông tốt nghiệp 3 bằng kỹ sư: Cơ điện, Đúc, Công nghệ và là đảng viên Cộng sản Pháp từ tháng 7/1939.

Hồ Chủ tịch và kỹ sư Võ Quý Huân (bên trái) đang tham quan và trao đổi công việc tại bãi biển Biarritz, Pháp, tháng 6/1946. (Ảnh: TL)

Trong thời gian tiếp xúc và hỗ trợ phái đoàn Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa tham dự Hội nghị Fontainebleau, đặc biệt là tiếp xúc với Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khiến cho Võ Quý Huân càng thấm nhuần tư tưởng, hiểu rõ hơn khát vọng độc lập, tự do mà những con người Việt Nam yêu nước hướng đến.

Sau khi Hội nghị Fontainebleau thất bại, Chủ tịch Hồ Chí Minh lên đường trở về nước. Trước lúc rời Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã bí mật gặp gỡ một số trí thức tiêu biểu. Trong số 4 trí thức cùng Bác Hồ về nước, kỹ sư Võ Quý Huân là người duy nhất đã có gia đình. Vợ ông là Irène, một phụ nữ Pháp gốc Nga, chuyên gia ngôn ngữ học, thông thạo 7 thứ tiếng. Họ có một con gái nhỏ hồi đó mới 2 tuổi là Võ Quý Việt Nga.

“Ngày cha tôi lên đường theo Bác Hồ về nước, ông chỉ có 48 giờ để chuẩn bị. Lúc này bà Irène đang bận đi bảo vệ luận án tiến sĩ không về kịp, cha tôi chỉ kịp gửi chị Việt Nga cho một người bạn chăm sóc. Trước khi đi, cha ôm chị vào lòng và dặn rằng cha chỉ đi vài ba tháng rồi quay về. Nào ngờ, cuộc chia tay ấy kéo dài đằng đẵng 11 năm, đến khi ông qua đời vào năm 1967 cũng không thực hiện được”, bà Võ Quý Hòa Bình, con gái kỹ sư Võ Quý Huân kể lại.

Khi trở về nước, ông phải xa vợ và con gái. Không ngờ, cuộc chia ly ấy kéo dài hàng chục năm. Đó là một hy sinh rất lớn đáng trân trọng.

Thời gian trôi qua, ông xây dựng gia đình mới. Với tình yêu tha thiết với ngành nghề, con trai đầu của ông - sinh đúng thời gian cho ra mẻ gang đầu tiên - được đặt tên Võ Quý Gang Anh Hào (1948). Năm 1951, chào mừng mẻ thép đầu tiên được luyện thành công, ông đặt tên người con trai kế tiếp là Võ Quý Thép Hăng Hái. Đến năm 1953, ông đặt tên người con gái vừa sinh là Võ Quý Yêu Hòa Bình (sau để thuận tiện bà Hòa Bình cắt bỏ chữ “Yêu” trong tên mình). Năm 1955, với khát khao đất nước hưng thịnh, dù vẫn còn bị chia cắt 2 miền, ông đặt tên người con trai út là Võ Quý Quốc Hưng.

Trong khoảng thời gian ở Việt Nam, ông trăn trở vì còn gia đình ở lại Pháp. Thậm chí, Võ Quý Việt Nga - con gái ông đã từng “mang mối giận với người cha thất hứa”.

Kỹ sư Võ Quý Huân và vợ Irène Vo Quy tại Paris năm 1940. (Ảnh: TL)

Trước khi nhắm mắt vào tháng 9/1967, ông trăng trối hết với tổ chức và gia đình. Và cũng phải hơn 50 năm sau ngày chia ly, sau ba lần liên lạc xin gặp đều bị từ chối, phải tới lần thứ tư khi bà Hòa Bình sang Pháp và cùng con trai tìm đến nhà bà Võ Quý Việt Nga, cuộc trùng phùng đầy nước mắt đã làm bà Việt Nga hiểu hơn về người cha Võ Quý Huân đã hi sinh hạnh phúc và sự nghiệp để phụng sự Tổ quốc. Một cuộc đoàn tụ gia đình muộn màng nhưng cuộc sum vầy này sau bao năm cách ngăn âu cũng làm cho kỹ sư Võ Quý Huân dưới suối vàng thanh thản.

Năm 2015, kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông, HĐND Thành phố Hà Nội đã quyết định đặt tên con đường phía trước Trường Đại học Công nghiệp Hà Nội là đường Võ Quý Huân. Ở thị trấn Thanh Chương, Nghệ An cũng có con đường mang tên ông... Qua câu chuyện “Cụ Hồ trọng đãi giới trí thức” có thể thấy, trong lịch sử xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nguồn nhân lực chất lượng cao luôn là vấn đề rất được Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đảng, Nhà nước quan tâm.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, đặc biệt là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc phát huy vị trí, vai trò của đội ngũ trí thức với những giải pháp đột phá là một yêu cầu cấp thiết, đòi hỏi Đảng và Nhà nước tiếp tục nghiên cứu để thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về đào tạo một đội ngũ trí thức, một thế hệ kế tục sự nghiệp cách mạng của cha anh.