Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh cần bổ sung nhiều quy định

Cần quy định rõ ràng quyền hạn của nhà đầu tư

Dự thảo Luật được xây dựng trên cơ sở 6 nhóm chính sách lớn, tập trung vào hoàn thiện khung pháp lý; tổ chức hạ tầng thị trường; phát triển sản phẩm và chuẩn hóa quy tắc giao dịch; quản lý rủi ro, giám sát thị trường và bảo vệ nhà đầu tư; mô hình quản lý nhà nước; và thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Góp ý cụ thể cho Luật này, chuyên gia kinh tế - TS Trần Văn Bình cho rằng, cần quy định cụ thể trong Luật các nội dung như vốn pháp định tối thiểu của Sở Giao dịch hàng hóa là 500 tỷ đồng và của tổ chức bù trừ trung tâm (CCP) là 1.000 tỷ đồng, không được giao Nghị định quy định sau. Cơ chế xử lý khi thành viên bù trừ mất khả năng thanh toán phải được quy định rõ thứ tự ưu tiên từ tài sản ký quỹ của thành viên vi phạm, quỹ bảo đảm thanh toán của toàn hệ thống, vốn tự có của CCP, nguồn dự phòng cuối cùng.

TS Bình cũng đồng thời cho rằng cần quản lý và kiểm soát giao dịch liên thông xuyên biên giới (với các Sở Giao dịch quốc tế) bởi việc này là cần thiết để tăng thanh khoản và tham chiếu giá. Tuy nhiên, Luật cần quy định rõ các điều kiện và giới hạn cụ thể như nhà đầu tư trong nước chỉ được giao dịch trực tiếp trên sàn quốc tế thông qua môi giới được Bộ Công Thương cấp phép hoạt động tại Việt Nam; Có cơ chế tạm dừng liên thông khi thị trường quốc tế biến động bất thường vượt ngưỡng quy định phải được Luật quy định để bảo vệ ổn định tài chính trong nước; Kiểm soát dòng tiền ngoại hối phát sinh từ giao dịch phái sinh xuyên biên giới cần được điều phối phối hợp giữa Bộ Công Thương và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Đáng chú ý, TS Bình đề nghị Luật cần quy định phân tầng nhà đầu tư rõ ràng để bảo đảm mỗi đối tượng chỉ được tiếp cận sản phẩm phù hợp với năng lực tài chính và hiểu biết rủi ro của mình. Ví dụ, nhà đầu tư tổ chức chuyên nghiệp (ngân hàng, công ty bảo hiểm, quỹ đầu tư) được giao dịch toàn bộ sản phẩm kể cả hợp đồng hoán đổi và hợp đồng phái sinh đòn bẩy cao; Doanh nghiệp sản xuất và thương mại có nhu cầu phòng vệ rủi ro thực tế được giao dịch với giới hạn vị thế không vượt quá khối lượng kinh doanh thực tế của doanh nghiệp trong 12 tháng gần nhất; Nhà đầu tư cá nhân chỉ được giao dịch hợp đồng tương lai tiêu chuẩn, bắt buộc vượt qua bài kiểm tra đánh giá hiểu biết về rủi ro trước khi mở tài khoản và ký cam kết chịu lỗ có giới hạn.

Đặc biệt cần cấm nhà đầu tư cá nhân giao dịch các sản phẩm phái sinh đòn bẩy cao không có tài sản cơ sở vật chất trong giai đoạn đầu vận hành thị trường, vì đây là nguyên nhân chính gây thiệt hại lớn cho nhà đầu tư nhỏ lẻ tại nhiều thị trường mới nổi trong khu vực.

Có cơ chế phù hợp cho doanh nghiệp nhà nước

Góp ý cho dự thảo Luật, ở góc nhìn chuyên gia, TS Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược thương hiệu và cạnh tranh nhấn mạnh, phát triển thị trường hàng hóa phái sinh không chỉ là câu chuyện tài chính, mà gắn chặt với nền kinh tế thực. Đây là công cụ quan trọng để phân bổ nguồn lực, phân tán rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc xây dựng thị trường phải đi kèm với nâng cao năng lực của các chủ thể tham gia, từ doanh nghiệp đến cơ quan quản lý, cũng như hoàn thiện các thiết chế giám sát.

Đồng thời, theo TS Võ Trí Thành, cần tận dụng lợi thế của Việt Nam trong các mặt hàng nông sản có vị thế cao trên thế giới như gạo, cà phê, hồ tiêu, qua đó nâng cao giá trị và khẳng định thương hiệu trên thị trường quốc tế.

Đại diện Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) cho rằng, thị trường hàng hóa, đặc biệt là dầu khí, có nhiều đặc thù cần được tính đến. Các sản phẩm dầu thô rất đa dạng về chủng loại, chất lượng không đồng nhất, dẫn đến khó khăn trong chuẩn hóa và giao dịch trên sàn.

Bên cạnh đó, việc tham gia các công cụ phái sinh để phòng ngừa rủi ro vẫn còn nhiều vướng mắc đối với doanh nghiệp nhà nước. Nếu không có cơ chế phù hợp, doanh nghiệp có thể e ngại do rủi ro bị đánh giá là thất thoát vốn, trong khi lợi ích phòng ngừa rủi ro lại chưa được ghi nhận đầy đủ.

TS Trần Văn Bình cũng cho rằng, cần có chính sách tháo gỡ “điểm nghẽn” về kế toán và thuế. Đây là rào cản thực tế lớn nhất hiện nay khiến doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, không dám sử dụng công cụ phái sinh. Khi giao dịch phái sinh phát sinh lỗ (dù mục đích là bù đắp rủi ro giá cho phần vật chất đang lãi), doanh nghiệp có thể bị kiểm toán xuất toán chi phí hoặc bị quy kết làm thất thoát vốn nhà nước.

Do đó, TS Bình đề nghị Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Tài chính đưa vào Luật hoặc có điều khoản giao Chính phủ ban hành riêng các chuẩn mực kế toán dành cho giao dịch phái sinh hàng hóa, theo hướng cho phép ghi nhận lãi - lỗ từ giao dịch phái sinh và giao dịch vật chất trên cơ sở tổng hợp khi có mục đích phòng vệ rủi ro được chứng minh; Miễn hoặc giảm thuế thu nhập doanh nghiệp đối với lợi nhuận từ giao dịch phái sinh phòng vệ rủi ro có đủ hồ sơ chứng minh, nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường.