Hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật một cách bền vững trong toàn xã hội

Trình bày một số nội dung của dự thảo Đề cương Đề án, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý (PBGDPL&TGPL) Phan Hồng Nguyên nhấn mạnh, “văn hóa tuân thủ pháp luật” là thuật ngữ được đề cập lần đầu tiên tại Thông báo số 108-KL/TW ngày 18/11/2024 của Văn phòng Trung ương Đảng về Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc với Ban Cán sự Đảng Bộ Tư pháp và được nhấn mạnh lại trong Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Đây là một hiện tượng xã hội – pháp lý mang tính phức hợp, gồm nhiều thành tố có mối quan hệ hữu cơ với nhau như: Nhận thức pháp luật; thái độ tôn trọng pháp luật; hành vi tuân thủ pháp luật; sự gắn kết hài hòa giữa pháp luật và đạo đức xã hội; môi trường pháp lý và thể chế xã hội…

Bên cạnh đó, Phó Cục trưởng cho biết, Đề án được thực hiện theo 02 giai đoạn: Giai đoạn 1 từ năm 2026 - 2028; giai đoạn 2 từ năm 2029 - 2030 và tập trung vào một số nhiệm vụ.

Ông Phan Hồng Nguyên, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý trình bày một số nội dung của dự thảo Đề cương Đề án.

Cụ thể là: Nâng cao nhận thức của cấp ủy, người đứng đầu cơ quan, đơn vị và các tổ chức, cá nhân về ý nghĩa, mục đích, tầm quan trọng của pháp luật và việc văn hóa tuân thủ pháp luật trước yêu cầu và bối cảnh mới; hoàn thiện thể chế, chính sách thúc đẩy văn hóa tuân thủ pháp luật, trong đó có nghiên cứu, xây dựng Bộ tiêu chí đánh giá xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật cho các đối tượng; đổi mới và tăng cường công tác truyền thông chính sách, phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm đưa chính sách, pháp luật đi vào cuộc sống kịp thời, hiệu quả; lồng ghép nội dung phổ biến, giáo dục pháp luật, thượng tôn pháp luật trong các hoạt động, phong trào của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị; nguồn lực thực hiện và tổ chức sơ kết, tổng kết, khen thưởng, tôn vinh tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc trong xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật…

Phát biểu tại cuộc họp, Giáo sư, Tiến sỹ Lê Minh Tâm, nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Luật gia Việt Nam cho rằng cần hiểu khái niệm “Văn hóa tuân thủ pháp luật” theo nghĩa rộng, là nhiệm vụ của các cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị, cán bộ, công chức, viên chức và người dân, doanh nghiệp. Phải chuyển từ thực hiện pháp luật một cách thụ động sang thói quen tuân thủ pháp luật một cách tự giác và chủ động. Tức là việc tuân thủ pháp luật một cách chủ động, tự giác, tích cực phải trở thành nhu cầu tự thân của mỗi công dân, mỗi người dân, doanh nghiệp trong cuộc sống hàng ngày.

Giáo sư, Tiến sỹ Lê Minh Tâm, nguyên Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Luật gia Việt Nam phát biểu tại cuộc họp.

Góp ý về nội hàm thuật ngữ “văn hóa tuân thủ pháp luật”, bà Bùi Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hoá – Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cho rằng, để hoàn thiện thuật ngữ và có khả năng áp dụng trong thực tiễn, cần tiếp tục rà soát, kỹ về kỹ thuật diễn đạt trong phần mô tả nội hàm của thuật ngữ “văn hóa tuân thủ pháp luật” để bảo đảm tính chặt chẽ và tránh trùng lặp không cần thiết, qua đó nâng cao chất lượng và tính chuẩn mực của khái niệm.

Bà Bùi Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hoá – Văn nghệ, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương góp ý về nội hàm thuật ngữ “văn hóa tuân thủ pháp luật”.

Bà Ngô Thị Ngọc Oanh, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cho rằng cần đặc biệt chú trọng, nâng cao nhận thức về văn hóa tuân thủ pháp luật gắn liền với văn hóa công vụ. Đây không chỉ là yêu cầu mang tính định hướng mà còn là nhiệm vụ cốt lõi, then chốt đối với toàn bộ đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trong bộ máy nhà nước. Theo đó, từ cấp lãnh đạo đến từng cá nhân đều phải nâng cao ý thức, trách nhiệm trong thực thi công vụ, bảo đảm tuân thủ pháp luật một cách nghiêm túc, qua đó góp phần xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, kỷ cương và hiệu quả.

Nhấn mạnh vai trò của các tổ chức nghề nghiệp như hội luật sư và các tổ chức tham gia trợ giúp pháp lý, theo bà Oanh, cần phải có cơ chế tăng cường phối hợp chặt chẽ với các tổ chức này trong quá trình triển khai thực hiện Đề án, góp phần nâng cao hiệu quả đạt được các mục tiêu đề ra.

Sau khi lắng nghe các ý kiến, Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc thống nhất định hướng bố cục đề cương Đề án. Trước hết, cần làm rõ sự cần thiết xây dựng Đề án trên cả ba phương diện: cơ sở chính trị, cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn. Đặc biệt, phải đánh giá đầy đủ thực trạng tuân thủ pháp luật hiện nay, chỉ ra những kết quả đạt được cũng như hạn chế, đồng thời phân tích yêu cầu đặt ra trong bối cảnh mới, nhất là trong kỷ nguyên phát triển hiện nay.

Thứ trưởng Nguyễn Thanh Ngọc phát biểu kết luận cuộc họp.

Đối với nội dung về khái niệm, vai trò, cấu trúc và các yếu tố tác động đến văn hóa tuân thủ pháp luật, Thứ trưởng yêu cầu làm rõ theo hướng vừa bảo đảm tính học thuật, vừa gắn với thực tiễn. Theo đó, cần xác định đồng thời hai cách tiếp cận về khái niệm: Một là khái niệm theo nghĩa rộng phục vụ nghiên cứu; hai là khái niệm theo nghĩa hẹp, dễ tiếp cận, giúp người dân nhận diện và thực hiện. Nội hàm văn hóa tuân thủ pháp luật cần được cụ thể hóa qua bốn yếu tố cơ bản gồm: Nhận thức, hành vi, ứng xử và lan tỏa, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tuân thủ mang tính bắt buộc sang tự giác và có tính lan tỏa trong xã hội.

Thứ trưởng cũng lưu ý phải làm rõ các yếu tố tác động đến việc hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật, bao gồm nhận thức và ý thức pháp luật của chủ thể; chất lượng, tính nghiêm minh của hệ thống pháp luật; sự gương mẫu của đội ngũ cán bộ, công chức; hiệu quả của công tác giáo dục, truyền thông pháp luật; yếu tố văn hóa truyền thống, đạo đức xã hội; và điều kiện phát triển kinh tế - xã hội. Các yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ, hữu cơ và tác động trực tiếp đến việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong xã hội.

Về quan điểm, mục tiêu và tiêu chí xây dựng văn hoá tuân thủ pháp luật, Thứ trưởng yêu cầu bám sát quan điểm của Đảng và Nhà nước, đồng thời nghiên cứu, xác định rõ lộ trình xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật theo từng giai đoạn. Giai đoạn 2026–2030 là giai đoạn khởi động, tập trung nâng cao mức độ tuân thủ nghiêm pháp luật và hình thành nền tảng chuyển sang tuân thủ tự giác; sau năm 2030 hướng tới hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật một cách bền vững trong toàn xã hội.

Đối với nhóm nhiệm vụ, giải pháp, Thứ trưởng nhấn mạnh yêu cầu xác định rõ các nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó ưu tiên hoàn thiện thể chế pháp luật, xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá cụ thể, nâng cao tính gương mẫu của đội ngũ cán bộ, công chức và đổi mới nhận thức trong toàn xã hội…

Về nguồn lực thực hiện, Thứ trưởng đề nghị cần phải lượng hóa nhu cầu nguồn lực cho từng giai đoạn, bao gồm cả nguồn nhân lực và tài chính. Đối với tổ chức thực hiện, Thứ trưởng đề nghị xác định rõ trách nhiệm của các Bộ, ngành, địa phương và các cơ quan, tổ chức có liên quan; đồng thời làm rõ vai trò của từng chủ thể trong xã hội, nhằm bảo đảm sự tham gia đồng bộ, toàn diện.