Khi “mắt xích kiểm tra, giám sát” quyết định hiệu lực thực thi

Từ kiểm tra hành chính đến giám sát bằng dữ liệu và trực tuyến

Công tác thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường thời gian qua được triển khai trên cơ sở quy định của pháp luật, nhưng đã có sự chuyển dịch rõ nét về phương thức thực hiện.

Hoạt động thanh tra, kiểm tra không còn dàn trải, mà được tổ chức theo hướng có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào các cơ sở có nguồn thải lớn (nước thải từ 200 m³/ngày đêm, khí thải từ 50.000 m³/giờ), các loại hình sản xuất có nguy cơ gây ô nhiễm cao và các dự án thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ.

Điểm đáng chú ý là nội dung thanh tra, kiểm tra không còn dừng lại ở phát hiện và xử phạt vi phạm, mà chuyển sang cách tiếp cận “đi cùng doanh nghiệp”: đánh giá mức độ tuân thủ, hướng dẫn khắc phục và theo dõi việc thực hiện sau kiểm tra. Đây là sự chuyển dịch quan trọng từ quản lý bằng chế tài đơn thuần sang kết hợp giữa kiểm soát và hỗ trợ tuân thủ.

Song song với đó, phương thức giám sát cũng được đổi mới mạnh mẽ. Từ chỗ phụ thuộc chủ yếu vào thanh tra, kiểm tra trực tiếp, hiện nay đã kết hợp với giám sát từ xa dựa trên dữ liệu thời gian thực. Hệ thống quan trắc môi trường tự động, liên tục và truyền dữ liệu về cơ quan quản lý cho phép theo dõi thường xuyên các nguồn thải lớn, phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp tăng tần suất giám sát mà còn làm thay đổi bản chất quản lý: từ “đợi vi phạm xảy ra” sang “cảnh báo trước khi vi phạm hoàn tất”. Quản lý không còn đi sau xử lý hậu quả, mà từng bước chuyển sang phòng ngừa từ sớm, ngăn chặn từ xa.

Cơ chế phối hợp giữa Trung ương và địa phương cũng được tăng cường thông qua các hội nghị giao ban vùng, thúc đẩy chia sẻ thông tin và dữ liệu. Thực tiễn cho thấy, hiệu quả quản lý môi trường không nằm ở một cơ quan riêng lẻ, mà phụ thuộc vào khả năng phối hợp liên thông giữa các cấp, các ngành.

Một thực tế đặt ra là mức độ phức tạp về môi trường không phụ thuộc tuyệt đối vào quy mô nguồn thải. Những địa phương có nhiều nguồn thải lớn có thể tiềm ẩn nguy cơ cao, nhưng nếu kiểm soát tốt vẫn có thể hạn chế ô nhiễm. Ngược lại, ở những nơi quy mô không lớn nhưng quản lý lỏng lẻo, ý thức chấp hành thấp hoặc địa bàn khó kiểm soát, vi phạm vẫn có thể phát sinh.

Điều này cho thấy, hiệu lực pháp luật không nằm ở quy mô vấn đề, mà ở chất lượng tổ chức thực thi. Tuy nhiên, công tác kiểm tra, giám sát vẫn còn không ít khó khăn: khung pháp lý đối với kiểm tra trực tuyến chưa hoàn thiện; số lượng nguồn thải gia tăng nhanh trong khi phương thức kiểm tra còn nặng về trực tiếp; nguồn nhân lực, đặc biệt ở cấp cơ sở, còn mỏng và hạn chế; ý thức chấp hành của một bộ phận doanh nghiệp chưa cao; việc kết nối, chia sẻ dữ liệu chưa đồng bộ.

Cục trưởng Cục Môi trường Tăng Thế Cường trao đổi với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam về giải pháp nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật môi trường trong giai đoạn phát triển mới.

Tư duy quản lý mới: vừa kiểm soát, vừa kiến tạo tuân thủ

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Tăng Thế Cường – Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định hay chế tài, mà ở hiệu quả tổ chức thực thi, áp dụng các công cụ kiểm tra, giám sát - yếu tố quyết định pháp luật có được chuyển hóa thành hành vi tuân thủ trong thực tiễn hay không.

Khi khâu này vận hành chưa hiệu quả, pháp luật không chỉ suy giảm hiệu lực mà còn có thể trở thành “lực cản”, khiến các chính sách đúng khó đi vào cuộc sống, đồng thời tạo ra những “khoảng trống thực thi”, nơi chi phí vi phạm thấp hơn chi phí tuân thủ – và khi đó, sai phạm dễ trở thành một lựa chọn có tính toán.

Trong bối cảnh áp lực môi trường ngày càng gia tăng, theo ông, cách tiếp cận quản lý không thể dừng ở “phát hiện – xử lý vi phạm”, mà phải chuyển sang một giai đoạn cao hơn: chủ động kiến tạo tuân thủ ngay trong quá trình vận hành của doanh nghiệp.

Điều này đòi hỏi hệ thống quản lý phải được thiết kế theo hướng vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể tuân thủ, vừa thiết lập cơ chế đủ mạnh để buộc phải tuân thủ. Khi đó, tuân thủ không chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà phải trở thành lựa chọn hợp lý về kinh tế và dần hình thành như một hành vi tất yếu.

“Quản lý hiệu quả không phải là phát hiện được bao nhiêu vi phạm, mà là làm cho không còn vi phạm là lựa chọn có lợi. Khi chi phí khắc phục sai phạm lớn hơn lợi ích thu được, tuân thủ sẽ trở thành hành vi tự nhiên của doanh nghiệp” - ông Tăng Thế Cường nhấn mạnh.

Để đạt được điều này, hệ thống thực thi cần được đồng bộ trên ba yếu tố có liên kết chặt chẽ.

Thứ nhất, thể chế phải rõ ràng, ổn định, dễ thực hiện và giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, qua đó loại bỏ các rào cản không cần thiết và hạn chế “vùng xám” dễ phát sinh vi phạm.

Thứ hai, tổ chức thực hiện, không chỉ dừng ở kiểm tra, xử lý vi phạm mà phải chuyển mạnh sang hướng dẫn, đối thoại và đồng hành cùng doanh nghiệp, giúp nhận diện rủi ro và hạn chế sai sót ngay từ đầu, thay vì xử lý khi vi phạm đã xảy ra.

Thứ ba, giám sát, phải được thực hiện liên tục, minh bạch và dựa trên công nghệ và dữ liệu. Hệ thống quan trắc tự động, các nền tảng số và công cụ phân tích dữ liệu không chỉ giúp phát hiện sớm vi phạm, mà còn tạo áp lực tuân thủ thường xuyên và bình đẳng giữa các chủ thể.

Theo ông Cường, khi chi phí tuân thủ được giảm nhờ cải cách thủ tục hành chính, trong khi rủi ro bị phát hiện vi phạm gia tăng nhờ hệ thống giám sát đa chiều, doanh nghiệp sẽ chủ động lựa chọn tuân thủ như một quyết định kinh tế hợp lý, thay vì chỉ tuân thủ do bị áp đặt. Đây là cơ chế điều chỉnh hành vi mang tính bền vững, hiệu quả hơn nhiều so với việc phụ thuộc đơn thuần vào chế tài xử phạt.

Qua đó cho thấy, việc đưa pháp luật vào thực tiễn không chỉ dựa vào quy định, mà phải được tổ chức bằng một hệ thống quản lý vừa hỗ trợ, vừa kiểm soát, bảo đảm. Doanh nghiệp không còn là đối tượng “bị quản lý” mà trở thành chủ thể thực thi, chủ động thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường dưới sự giám sát liên tục.

Điều này cũng phản ánh xu hướng chuyển đổi trong quản trị hiện đại: chuyển từ mô hình quản lý mệnh lệnh, kiểm soát sang mô hình quản trị dựa trên tuân thủ, minh bạch và đồng hành, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, còn doanh nghiệp và xã hội là trung tâm thực thi.

Khi công nghệ, dữ liệu trở thành “công cụ quyền lực” của thực thi

Từ thực tế trên, yêu cầu đặt ra là phải đồng thời hoàn thiện cả công cụ và thể chế. Trọng tâm là hoàn thiện quy định pháp luật, đặc biệt đối với kiểm tra trực tuyến và giám sát từ xa; tăng cường năng lực cho hệ thống quản lý, nhất là cấp cơ sở; đẩy mạnh xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu môi trường; mở rộng ứng dụng công nghệ số, quan trắc tự động.

Ở tầm hệ thống, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ: hoàn thiện thể chế gắn với tăng cường kỷ cương thực thi; chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm; phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực; đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn; huy động nguồn lực xã hội và phát huy vai trò giám sát của cộng đồng.

Trong bối cảnh mới, công nghệ và dữ liệu đang trở thành “công cụ quyền lực” của quản lý môi trường. Hệ thống quan trắc tự động với hơn 2.200 trạm tại 33/34 địa phương đã kết nối dữ liệu thời gian thực về cơ quan quản lý, góp phần nâng cao tính minh bạch và khả năng giám sát xã hội.

Các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn bước đầu được ứng dụng trong phân tích, dự báo, phát hiện bất thường, mở ra khả năng chuyển từ quản lý bị động sang chủ động. Tuy nhiên, hệ thống này vẫn còn hạn chế về chất lượng dữ liệu, mức độ kết nối và hạ tầng công nghệ tại một số địa phương, đòi hỏi tiếp tục được đầu tư và hoàn thiện.

Thiếu tướng Thân Văn Hải - Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường chia sẻ với PV - Báo Pháp luật Việt Nam về các giải pháp tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật môi trường.

Nhấn mạnh định hướng thời gian tới, Thiếu tướng Thân Văn Hải - Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (C05 – Bộ Công an) cho biết, lực lượng Cảnh sát môi trường sẽ tiếp tục tăng cường kiểm tra, phát hiện và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm tại các khu vực, lĩnh vực trọng điểm; triển khai các kế hoạch tổng rà soát đối với các cơ sở có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.

Song song với đó, việc ứng dụng khoa học – công nghệ sẽ được đẩy mạnh, đặc biệt trong khai thác, phân tích dữ liệu từ hệ thống quan trắc tự động nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm ngay từ khi mới phát sinh. Công tác phối hợp liên ngành tiếp tục được nâng cao, phát huy vai trò của các bộ, ngành và địa phương; đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của tổ chức, cá nhân trong bảo vệ môi trường.

Quan điểm xuyên suốt, Thiếu tướng Thân Văn Hải - Cục trưởng Cục Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường xác định rõ: chủ động phòng ngừa, phát hiện kịp thời và kiên quyết xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm pháp luật về môi trường.

Hiệu lực pháp luật – được quyết định ở khâu cuối

Nếu kỳ 1 đặt ra khoảng cách giữa pháp luật và thực thi, kỳ 2 chỉ ra áp lực có thể làm nới rộng khoảng cách đó, thì kỳ 3 cho thấy rõ hơn một thực tế: hiệu lực của pháp luật môi trường không được quyết định ở khâu ban hành, mà ở chính khâu kiểm tra, giám sát.

Khi công cụ này đủ mạnh, đủ thông minh và đủ minh bạch, pháp luật mới có thể “giữ được lưới” trước áp lực ngày càng lớn. Ngược lại, nếu kiểm tra còn dàn trải, giám sát thiếu dữ liệu và phối hợp rời rạc, thì nguy cơ bị “xuyên thủng” vẫn luôn hiện hữu. Và xét đến cùng, thước đo của mọi chính sách không nằm ở số lượng quy định, mà ở một điều duy nhất: môi trường sống của người dân có thực sự được bảo vệ hay không.

Trong bối cảnh mới, chính sách môi trường không còn là công cụ xử lý hệ quả, mà phải trở thành thiết chế định hướng phát triển, nơi hành vi được điều chỉnh, nguồn lực được phân bổ và tăng trưởng được dẫn dắt theo hướng xanh và bền vững.