Lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn lần thứ 2 được ghi danh Di sản Quốc gia

Đêm 26/9, huyện Lâm Bình, Tuyên Quang, sẽ tổ chức lễ đón nhận Bằng Ghi danh Lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn, xã Hồng Quang (Lâm Bình) là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.

Đây là niềm tự hào, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn lao trong việc bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị các di sản.

Đầu tháng 6/2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã cấp chứng nhận 4 Di sản Văn hóa Phi vật thể của tỉnh Tuyên Quang vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia, nâng tổng số Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia của tỉnh lên 16 di sản.

Bốn di sản gồm: Lễ hội Đình Hồng Thái, xã Tân Trào (Sơn Dương); Tri thức và Tập quán trồng Lúa nước của người Tày xã Lăng Can, xã Hồng Quang, xã Khuôn Hà, xã Thượng Lâm, xã Phúc Yên (Lâm Bình); Lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn, xã Hồng Quang (Lâm Bình); Tri thức về Cọn nước của người Tày xã Trung Hà, xã Hà Lang (Chiêm Hóa), xã Côn Lôn (Na Hang), xã Phúc Yên (Lâm Bình).

Trong số này, Lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn lần thứ 2 được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia, dành cho cộng đồng người Pà Thẻn ở xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình, tỉnh Tuyên Quang.

Trước đó, trong đợt 1, di sản này đã được công nhận ở lĩnh vực lễ hội truyền thống do cộng đồng người Pà Thẻn ở xã Tân Bắc, huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang thực hành (văn bản số 5079/QĐ-BVHTTDL, ngày 27/12/2012).

Theo phong tục truyền thống của người Pà Thẻn, việc nhảy lửa nhằm truyền dạy cho con cháu đời sau cách để xua đi nỗi sợ hãi, yếu đuối, kết hợp với các bài cúng, bài chú xin sức mạnh từ thần linh, giúp cho những người Pà Thẻn thêm can đảm, mạnh mẽ.

Dân tộc Pà Thẻn (còn có tên gọi là Pà Hưng) là dân tộc có tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Mông-Dao, đây là dân tộc có số dân ít.

Ở Tuyên Quang, bà con cư trú chủ yếu tại thôn Thượng Minh, xã Hồng Quang, huyện Lâm Bình và xã Linh Phú, huyện Chiêm Hóa, (Tuyên Quang) với khoảng 700 nhân khẩu.

Lễ hội Nhảy lửa (Pò dính) là lễ hội có những bản sắc văn hóa hết sức độc đáo, mang ý nghĩa thiêng liêng và huyền bí của người Pà Thẻn.

Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn thường diễn ra vào những lúc nông nhàn, khi mọi công việc đồng áng đã xong, bắt đầu từ 16/10 âm lịch năm trước đến 15/1 âm lịch năm sau.

Trong đời sống tinh thần của người Pà Thẻn luôn có quan niệm xung quanh họ có các vị thần che chở, đùm bọc, giúp đỡ họ vượt qua nguy hiểm, hoạn nạn để tồn tại và mưu sinh.

Đối với người Pà Thẻn, vị thần tối cao nhất là thần lửa và ngọn lửa mang lại sự may mắn cho họ, vì vậy khi Lễ hội Nhảy lửa diễn ra thì tất cả mọi người trong làng đều có mặt để hò reo cổ vũ.

Nhảy lửa là nghi lễ để đón thần thánh xuống trần gian cùng vui với dân làng, có ý nghĩa tượng trưng cho việc các vị thần xuống trần gian tắm nước và phù hộ cho dân làng thêm sức khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Để chuẩn bị cho Lễ Nhảy lửa, ngay từ buổi chiều hôm đó, các thanh niên Pà Thẻn đã gánh củi về, đốt ở ngoài sân. Điều kiện để có thể chủ trì lễ nhảy lửa là thầy cúng phải cao tay, biết cúng và biết dùng các loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc để mời thần thánh xuống trần gian và hóa thân vào những người có khả năng nhảy lửa.

Lễ hội Nhảy lửa chính thức được bắt đầu vào khoảng 8 giờ tối. Mở đầu, thầy cúng bày lễ vật lên mâm cúng, thắp nến, và hương, đọc bài cúng đầu tiên nói lên lý do tổ chức Lễ hội Nhảy lửa bằng tiếng Pà Thẻn.

Sau đó, thầy cúng sai các thanh niên nhóm lửa vào đống củi, rồi cầm bát nước thơm vẩy vào bốn góc của đống lửa và vẩy lên các học trò.

Tiếp đó, thầy quay về đàn cúng, tay gõ đàn Pàn dơ và lắc Pà sán tầu liên tục, miệng đọc các bài cúng để mời các vị thần về nhập vào các chàng thanh niên Pà Thẻn.

Ngồi bên đống lửa lúc này có khoảng từ 8-10 chàng trai khỏe mạnh trong bản. Sau vài phút thầy cúng mời các thần, cơ thể của các chàng trai bắt đầu rung lên, ánh mắt khác lạ, đầu lắc qua, lắc lại...

Người Pà Thẻn tin rằng đây là lúc các vị thần ở trên trời đã xuống và nhập vào các chàng trai. Rồi từng người một lao vào nhảy múa giữa đống lửa đang đỏ hồng với bàn chân trần.

Trong tiếng hò reo của mọi người, những chàng trai Pà Thẻn vẫy vùng trong ánh lửa hồng rực, than hồng cháy rực phủ kín thân thể họ.

Khi một người nhảy xong lao từ trong đống than hồng ra, lại có một người khác vào tiếp nối, cũng có khi hai, ba người cùng vào nhảy lửa một lúc.

Họ dùng cả tay và chân trần để phá đống than đỏ rực cho tới khi tàn lửa. Khi nhảy lửa, đôi mắt họ nhắm nghiền, dường như có một thế lực siêu nhiên nào đó dẫn dắt khiến họ hoàn toàn không cảm thấy sức nóng của lửa, làn da không bị bỏng, cơ thể không đau đớn.

Lễ Nhảy lửa diễn ra trong khoảng một giờ đồng hồ. Lửa tàn thì nhóm lại, rồi nhảy tiếp cho đến khi đống than tàn hẳn mới thôi.

Khi lửa tàn hẳn, thầy cúng đọc bài cúng tiễn các thần về trời, lúc này các chàng trai mới dần trở lại trạng thái bình thường. Điều huyền bí là không một người nào bị lửa làm tổn thương.

Những chàng trai sau khi nhảy lửa, bàn tay, bàn chân và gương mặt của họ chỉ bám đầy than đen, hoàn toàn không một chút dầu vết bị cháy bỏng hay xước xát gì.

Lễ hội kết thúc, thầy cúng đọc bài cúng cảm ơn các vị thần đã xuống góp vui cùng dân làng, cầu mong các vị thần phù hộ cho dân làng được ấm no, mạnh khỏe, hẹn lần nhảy lửa sau sẽ lại mời các thần xuống tham gia.

Mang màu sắc tâm linh và huyền bí, Lễ hội Nhảy lửa truyền thống của dân tộc Pà Thẻn là minh chứng cho sức mạnh, cho quá trình lao động, chế ngự thiên nhiên để sinh tồn và phát triển của con người.

Đây không chỉ là ngày vui của người Pà Thẻn, không chỉ có ý nghĩa gắn kết cộng đồng mà còn bảo lưu được rất nhiều giá trị văn hóa truyền thống từ đời này qua đời khác./.