Năm Ngọ nghe kể chuyện nón ngựa Phú Gia

Làng nghề truyền thống nón ngựa Phú Gia (xã Xuân An, tỉnh Gia Lai) có lịch sử hình thành và phát triển hơn 300 năm. Hiện làng nghề có hơn 100 hộ tham gia sản xuất nón ngựa. Mỗi phiên chợ (5 ngày một phiên) có gần 1.000 chiếc nón ngựa được xuất đi các tỉnh, thành khắp cả nước. Đây chính là động lực để những người làm nghề nơi đây quyết tâm giữ nghề, giữ nét văn hóa, tinh hoa của cha ông ngày trước.

Nhiều chiếc nón có bịt bạc, chạm trổ hình rồng, phượng trên đỉnh nón. (Ảnh: Đình Phùng)

Theo các nghệ nhân làng nghề, sản phẩm nón ngựa Phú Gia không chỉ là chiếc nón lá thông thường mà còn là biểu tượng cho sự mạnh mẽ, uy nghiêm của con nhà võ, gắn với lịch sử nghĩa quân Tây Sơn thần tốc. Sở dĩ dân gian gọi nón ngựa trước hết là vì nó dẻo dai, bền bỉ như loài ngựa. Bên cạnh đó, thuở xưa, nón ngựa Phú Gia được sản xuất chỉ dành riêng giới phong lưu, quyền quý, thường sử dụng trong lúc cưỡi ngựa; còn những chiếc nón có bịt bạc, chạm trổ hình rồng, phượng trên đỉnh nón thì được giới quan binh đội trên đầu khi cưỡi ngựa nhằm thể hiện quyền uy trong thời đại phong kiến.

Chính vì thế mà nón của làng nghề truyền thống nón ngựa Phú Gia nổi tiếng có hoa văn tinh xảo, sang trọng mà ít ở đâu có được, đặc biệt là các mẫu hoa văn như: mai, lan, cúc, trúc. Bởi, nó là biểu tượng của sự thanh tao, đài các, thể hiện được sự luân chuyển của thời tiết bốn mùa…

Vợ chồng nghệ nhân Đỗ Văn Lan chằm nón ngựa Phú Gia. (Ảnh: Đình Phùng)

Là người đam mê và là một nghệ nhân thực hành, truyền dạy nghề chằm nón ngựa Phú Gia, ông Đỗ Văn Lan (77 tuổi) tự hào và tri ân sâu sắc đối với các bậc tiền bối, nghệ nhân đã có công sáng tạo, lưu giữ, bảo tồn và phát huy giá trị di sản để thế hệ hôm nay được thừa hưởng thành quả quý giá này.

“Tôi sẽ nỗ lực phấn đấu, lao động sáng tạo hết mình để cống hiến công sức, trí tuệ, khả năng của bản thân nhằm gìn giữ và lan tỏa di sản nón ngựa Phú Gia. Có nhiều người đến cơ sở của tôi đặt đơn hàng nón ngựa “độc”. Họ đòi hỏi gia công bằng các loại chỉ cước màu lạ, độ bền cao, rồi gắn chóp bạc, chóp vàng, khung vành đều hết sức tinh xảo. Có chiếc nón buộc người chằm phải tập trung kỳ công làm hàng tháng trời mới xong. Làm nón ngựa cũng như một tác phẩm độc lập, gắn với tâm huyết nghệ thuật của mỗi người chế tác. Chính vì là sản phẩm làng nghề thủ công nên nó càng quý trong thời sản xuất máy móc”, ông Lan chia sẻ.

UBND xã Xuân An đã công bố sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia là sản phẩm du lịch mới gắn với giá trị di sản văn hóa truyền thống của địa phương. (Ảnh: Đình Phùng)

Với những giá trị đặc sắc về kỹ thuật, mỹ thuật và ý nghĩa văn hóa, lịch sử, nghề chằm nón ngựa Phú Gia đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào tháng 4/2024. Đến cuối năm 2025, UBND xã Xuân An tổ chức lễ công bố sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia là sản phẩm du lịch mới gắn với giá trị di sản văn hóa truyền thống của địa phương.

Theo ông Hồ Văn Tuấn - Phó Chủ tịch UBND xã Xuân An, việc hình thành sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia được xem là bước khởi đầu cho hành trình phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương, dựa trên sự gắn kết giữa chính quyền, người dân và doanh nghiệp.

Đến làng nghề nón ngựa Phú Gia, du khách có thể trực tiếp tham gia làm nón cùng nghệ nhân. (Ảnh: Đình Phùng)

Trên nền tảng di sản đã được công nhận, địa phương đã xây dựng đề án bảo tồn và phát triển làng nghề nón ngựa Phú Gia tại các thôn Phú Gia, Kiều Đông và Xuân Quang. Đề án tập trung vào việc gìn giữ không gian làng nghề truyền thống, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy nghề, nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời hình thành các hoạt động du lịch trải nghiệm gắn với đời sống văn hóa.

“Sản phẩm du lịch làng nghề nón ngựa Phú Gia không chỉ dừng lại ở tham quan, mua sắm sản phẩm mà còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm thực tế cho du khách như trực tiếp tham gia làm nón cùng nghệ nhân, tìm hiểu các công đoạn chằm nón, thêu hoa văn, làm vành, kết quai… Qua đó, du khách hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa, lịch sử của nghề truyền thống, tạo điểm nhấn du lịch”, ông Tuấn cho biết.