Ninh Bình - Khai thác giá trị di sản để phát triển bền vững

Vùng đất hội tụ thiên nhiên và lịch sử

Ninh Bình là mảnh đất hiếm hoi ở Việt Nam sở hữu sự giao thoa độc đáo giữa ba vùng địa lý: núi đá vôi, đồng bằng và ven biển. Chính sự giao thoa này đã kiến tạo nên những cảnh quan đặc biệt, nổi bật là Quần thể danh thắng Tràng An - Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới đầu tiên và duy nhất của Việt Nam được UNESCO công nhận (năm 2014). Tràng An không chỉ gây ấn tượng bởi hệ thống núi đá vôi trùng điệp, hang động xuyên thủy kỳ ảo và những thung lũng ngập nước xanh biếc, mà còn mang trong mình lớp trầm tích văn hóa - lịch sử kéo dài hơn 30.000 năm.

Bên cạnh Tràng An, Ninh Bình còn sở hữu hơn 5.000 di tích, trong đó có nhiều danh thắng nổi tiếng như Tam Cốc - Bích Động, Vườn quốc gia Cúc Phương, Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, Hang Múa, Nhà thờ đá Phát Diệm, Chùa Bái Đính, Đền Trần… Mỗi địa danh là một “viên ngọc” mang sắc thái riêng, góp phần tạo nên bức tranh di sản đa dạng và giàu bản sắc.

Không chỉ giàu có về thiên nhiên, Ninh Bình còn là vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Đây từng là kinh đô của Nhà nước Đại Cồ Việt dưới triều Đinh và Tiền Lê ở thế kỷ X. Cố đô Hoa Lư, với những đền thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, Vua Lê Đại Hành, Đền Trần là minh chứng sinh động cho một giai đoạn hào hùng trong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam.

Các di tích lịch sử ở Ninh Bình không đơn thuần là những công trình kiến trúc cổ, mà còn là không gian lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi diễn ra các nghi lễ truyền thống, lễ hội dân gian, sinh hoạt tín ngưỡng. Hằng năm với một loạt các Lễ hội Tràng An, Hoa Lư, Phủ Dầy, Tịch điền Đọi Sơn, khai ấn Đền Trần, Chùa Tam Chúc, Chùa Bái Đính với các nghi thức rước nước, rước kiệu, tế lễ và các trò chơi dân gian, không chỉ tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ.

Bên cạnh di sản vật thể, Ninh Bình còn có hệ thống di sản phi vật thể phong phú như hát chèo, hát xẩm, hát văn, các làn điệu dân ca vùng chiêm trũng, nghề thủ công truyền thống (thêu ren Văn Lâm, cói Kim Sơn, đá mỹ nghệ Ninh Vân…). Nổi bật là di sản “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Những giá trị này tạo nên “hồn cốt” của vùng đất, là nền tảng để phát triển du lịch văn hóa cộng đồng và kinh tế sáng tạo.

Tam Cốc - một điểm đến hấp dẫn của du khách trong và ngoài nước.

Khai thác di sản gắn với phát triển du lịch bền vững

Trong những năm gần đây, Ninh Bình đã có bước chuyển mình mạnh mẽ trong việc định hướng phát triển du lịch dựa trên nền tảng di sản. Từ một tỉnh thuần nông, Ninh Bình dần trở thành điểm đến hàng đầu của du khách trong và ngoài nước.

Điểm đáng ghi nhận là tỉnh đã lựa chọn mô hình phát triển “du lịch xanh”, lấy bảo tồn làm gốc, hạn chế tối đa tác động tiêu cực đến môi trường và cảnh quan. Tại Tràng An, Tam Cốc hoạt động tham quan bằng thuyền chèo tay được duy trì thay vì động cơ, vừa bảo vệ hệ sinh thái, vừa tạo trải nghiệm gần gũi thiên nhiên cho du khách. Công tác quản lý lượng khách, phân luồng tuyến tham quan, thu gom rác thải, tuyên truyền ý thức bảo vệ di sản được triển khai đồng bộ.

Cùng với đó, Ninh Bình đẩy mạnh phát triển du lịch cộng đồng tại các làng quê ven khu di sản như: Ninh Hải, Ninh Xuân, Gia Vân, gốm Quyết Thành, trống Đọi Tam, dệt Nha Xá, hoa cây cảnh Vị Khê, đúc đồng Tống Xá, sơn mài Cát Đằng, mây giang đan Ngọc Động… Để người dân tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị du lịch thông qua các dịch vụ homestay, ẩm thực địa phương, hướng dẫn viên, bán sản phẩm thủ công. Cách làm này không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn tạo động lực để cộng đồng chủ động bảo vệ di sản, giữ gìn cảnh quan và phong tục truyền thống.

Đặc biệt, một hướng đi giàu tiềm năng của Ninh Bình là khai thác di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Những năm gần đây, nhiều hoạt động nghệ thuật, sự kiện văn hóa, lễ hội hiện đại được tổ chức tại các không gian di sản như Tuần du lịch Ninh Bình, Festival Tràng An, các chương trình trình diễn ánh sáng, nghệ thuật sắp đặt, nhiếp ảnh, điện ảnh…

Hình ảnh Ninh Bình từng xuất hiện ấn tượng trong nhiều bộ phim nổi tiếng trong và ngoài nước, góp phần quảng bá mạnh mẽ thương hiệu điểm đến. Việc phát triển các sản phẩm lưu niệm sáng tạo, quà tặng văn hóa, ấn phẩm nghệ thuật lấy cảm hứng từ Tràng An, Hoa Lư, Bái Đính… cũng mở ra dư địa lớn cho khởi nghiệp sáng tạo của giới trẻ địa phương.

Nếu được quy hoạch bài bản, Ninh Bình hoàn toàn có thể trở thành trung tâm du lịch văn hóa - sinh thái - tâm linh tầm cỡ khu vực, nơi di sản không chỉ được “trưng bày” cho du khách chiêm ngưỡng, mà còn được “sống” trong đời sống đương đại thông qua các hoạt động sáng tạo, giáo dục và giao lưu quốc tế.

Chùa Tam Chúc ẩn mình trong quần thể núi đá vôi, với phong cảnh nước non hữu tình, nơi đây được ví như chốn bồng lai tiên cảnh.

Biến di sản thành nguồn tài sản

Giám đốc Sở Du lịch tỉnh Ninh Bình Bùi Văn Mạnh chia sẻ, bên cạnh những kết quả tích cực, việc khai thác di sản ở Ninh Bình cũng đang đối mặt với không ít thách thức. Áp lực gia tăng lượng khách du lịch có nguy cơ gây quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường và xâm hại cảnh quan. Một số nơi còn tình trạng xây dựng công trình chưa hài hòa với không gian di sản, thương mại hóa lễ hội, làm giảm tính thiêng và giá trị nguyên bản.

Ngoài ra, nguồn nhân lực du lịch chất lượng cao, am hiểu sâu về di sản và có kỹ năng ngoại ngữ, truyền thông, quản lý hiện đại vẫn còn hạn chế. Công tác số hóa di sản, ứng dụng công nghệ trong thuyết minh, quản lý và quảng bá tuy đã được triển khai nhưng chưa đồng bộ và chưa phát huy hết tiềm năng.

Những thách thức này đòi hỏi Ninh Bình phải có chiến lược dài hạn, lấy bảo tồn làm trụ cột, phát triển có chọn lọc và dựa trên bằng chứng khoa học. Việc tăng cường phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng dân cư địa phương là yếu tố then chốt để bảo đảm hài hòa lợi ích kinh tế với trách nhiệm gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau.

Trong tầm nhìn dài hạn, Ninh Bình đang từng bước định hình mô hình phát triển dựa trên “kinh tế di sản”. Theo đó, di sản không chỉ là tài sản tinh thần hay tài nguyên du lịch, mà còn là nguồn lực chiến lược cho phát triển toàn diện. Chính vì vậy, tỉnh Ninh Bình sẽ tập trung vào một số định hướng như hoàn thiện quy hoạch tổng thể bảo tồn và phát huy giá trị Quần thể danh thắng Tràng An theo chuẩn mực quốc tế. Phát triển hệ sinh thái du lịch xanh, du lịch thông minh, ứng dụng công nghệ số trong quản lý và trải nghiệm du khách; Đầu tư cho giáo dục di sản, đưa nội dung lịch sử - văn hóa địa phương vào trường học và các chương trình ngoại khóa. Hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa - du lịch - thủ công mỹ nghệ…

Quan trọng hơn cả, Ninh Bình cần tiếp tục nuôi dưỡng niềm tự hào di sản trong mỗi người dân. Khi cộng đồng thực sự coi di sản là một phần của cuộc sống, là “tài sản chung” cần được trân trọng và bảo vệ, thì mọi chiến lược phát triển mới có thể đi vào chiều sâu và bền vững. Với lợi thế hiếm có về thiên nhiên, lịch sử và văn hóa, Ninh Bình đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá, trở thành hình mẫu về phát triển dựa trên giá trị di sản ở Việt Nam. Con đường phía trước đòi hỏi sự kiên định với nguyên tắc bảo tồn, tầm nhìn dài hạn và sự chung tay của toàn xã hội.

Phát biểu tại Hội nghị tổng kết công tác ngành Du lịch năm 2025 và triển khai nhiệm vụ trọng tâm năm 2026, ông Bùi Văn Mạnh, Giám đốc Sở Du lịch tỉnh Ninh Bình nhấn mạnh, việc khai thác các giá trị di sản không chỉ đơn thuần là phát triển du lịch, mà đã trở thành “kim chỉ nam” cho chiến lược phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Tỉnh Ninh Bình đang chuyển mình mạnh mẽ với tầm nhìn trở thành một Đô thị Di sản thiên niên kỷ vào năm 2035.