Phát huy vai trò giám sát xã hội và phản ánh từ cộng đồng để phòng, chống tác hại của thuốc lá

Tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá là hướng tiếp cận cần được xem xét nghiêm túc

- Thưa bà, thực tế cho thấy, phụ nữ, trẻ em, người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn và các nhóm yếu thế thường chịu những hệ lụy gì từ thuốc lá? Theo bà, cần ưu tiên những giải pháp nào để bảo vệ các nhóm này và giảm bất bình đẳng về sức khỏe?

- Tác hại của thuốc lá không được phân bổ đồng đều. Phụ nữ và trẻ em có thể không hút thuốc nhưng vẫn phải tiếp xúc với khói thuốc tại nhà hoặc nơi công cộng. Khi một người trong gia đình mắc bệnh do thuốc lá, những người khác còn chịu thêm gánh nặng chăm sóc, thu nhập bị gián đoạn và chi phí chữa bệnh tăng lên; trên thực tế, phần việc chăm sóc này thường dồn nhiều lên phụ nữ. Với hộ nghèo, tiền dành cho thuốc lá còn có thể làm thu hẹp nguồn lực cho dinh dưỡng, học tập và chăm sóc sức khỏe của con cái.

Tôi đặc biệt quan tâm đến phụ nữ mang thai, gia đình có trẻ nhỏ, người lao động thu nhập thấp và những người ít có điều kiện tiếp cận thông tin y tế. Các chương trình truyền thông cần đến được khu dân cư, trường học, nơi làm việc, vùng sâu, vùng xa; có sự phối hợp của y tế cơ sở, chính quyền, tổ chức đoàn thể và gia đình. Quan trọng hơn, trách nhiệm bảo vệ môi trường không khói thuốc phải được chia sẻ bởi tất cả thành viên, không thể đặt riêng lên vai người phụ nữ.

- Thuốc lá không chỉ gây tổn hại sức khỏe người hút mà còn ảnh hưởng đến những người thân trong gia đình thông qua khói thuốc thụ động, đặc biệt là phụ nữ mang thai, trẻ em và người cao tuổi. Vậy bà đánh giá như thế nào về vai trò của cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá trong việc bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc mỗi gia đình?

- Tôi cho rằng, cần nhìn nhận tác hại của thuốc lá không dừng lại ở người hút. Khói thuốc có thể xâm nhập không gian sinh hoạt chung, khiến vợ, con, cha mẹ và những người không hút thuốc phải gánh chịu rủi ro sức khỏe mà họ không lựa chọn. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền càng cần được bảo vệ. Vì vậy, xây dựng gia đình không khói thuốc không đơn thuần là một thói quen tốt, mà còn là biểu hiện của sự quan tâm, tôn trọng và trách nhiệm giữa các thành viên.

Bà Nguyễn Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá là một kênh truyền thông trực tiếp và thường xuyên. Hình ảnh cùng thông điệp rõ ràng có thể nhắc người hút về hậu quả đối với chính mình và người thân, đồng thời giúp người chưa hút, nhất là thanh, thiếu niên nhận biết sớm nguy cơ. Những cảnh báo nói cụ thể về khói thuốc thụ động, ảnh hưởng đến thai nhi và trẻ em sẽ khiến người lớn suy nghĩ nghiêm túc hơn trước hành vi hút thuốc trong nhà.

Tuy nhiên, cảnh báo muốn phát huy tác dụng phải đủ lớn, dễ nhìn, dễ hiểu, có hình ảnh xác thực và được cập nhật định kỳ. Trong bối cảnh cơ quan thẩm tra của Quốc hội đang đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên ít nhất 85% ở mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá, tôi cho rằng đây là hướng tiếp cận cần được xem xét nghiêm túc, dựa trên bằng chứng khoa học và ưu tiên bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Một cảnh báo hiệu quả không thể thay thế mọi giải pháp, nhưng có thể góp phần khởi đầu cuộc đối thoại và thay đổi hành vi trong mỗi gia đình.

- Việc trưng bày bao thuốc lá bắt mắt tại điểm bán có thể tác động đến nhận thức, sự tò mò và ý định sử dụng thuốc lá của trẻ em, thanh, thiếu niên như thế nào, thưa bà? Bà đánh giá ra sao về đề xuất cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán (trừ trường hợp do Chính phủ quy định)?

- Điểm bán hàng là nơi trẻ em, thanh, thiếu niên có thể tiếp xúc lặp đi lặp lại với các sản phẩm thuốc lá, kể cả khi các em không chủ động tìm kiếm. Bao bì được sắp xếp nổi bật, nhiều màu sắc hoặc đặt cạnh những mặt hàng quen thuộc có nguy cơ khiến thuốc lá trở thành hình ảnh bình thường trong đời sống hằng ngày. Sự hiện diện thường xuyên ấy có thể khơi gợi tò mò, làm giảm cảm nhận về mức độ nguy hại và tạo điều kiện cho việc thử sử dụng. Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã cảnh báo việc trưng bày tại điểm bán có thể đóng vai trò như một hình thức tiếp thị sản phẩm thuốc lá.

Từ góc độ bảo vệ trẻ em, tôi ủng hộ định hướng kiểm soát chặt và tiến tới cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, với những ngoại lệ nếu có phải được Chính phủ quy định rõ, thật sự cần thiết và dễ giám sát. Cần nhấn mạnh rằng, hạn chế trưng bày không đồng nghĩa với việc đánh đồng mọi hoạt động bán hàng hợp pháp với hành vi vi phạm. Mục tiêu của chính sách là giảm quảng bá gián tiếp, giảm mức độ tiếp xúc của người chưa thành niên với các yếu tố kích thích việc sử dụng thuốc lá.

Để khả thi, quy định cần nêu rõ thế nào là trưng bày, cách nhận diện hành vi vi phạm, trách nhiệm của cơ sở kinh doanh và cơ chế kiểm tra, xử lý. Đồng thời cần hướng dẫn, tuyên truyền cho hộ kinh doanh để họ có thời gian và điều kiện thực hiện. Khi quyền lợi sức khỏe của trẻ em được đặt ở vị trí trung tâm, chúng ta có cơ sở thuyết phục để lựa chọn những biện pháp phòng ngừa mạnh mẽ hơn.

Lồng ghép mục tiêu không khói thuốc vào các hoạt động xây dựng gia đình an toàn, văn minh, hạnh phúc

- Với mạng lưới tổ chức rộng khắp, Hội LHPNVN sẽ phát huy vai trò như thế nào trong tuyên truyền, vận động xây dựng gia đình không khói thuốc và giám sát việc thực hiện quy định về cảnh báo sức khỏe, trưng bày thuốc lá tại điểm bán?

- Thế mạnh của các cấp Hội LHPN là sự gần gũi với hội viên và đời sống gia đình. Theo tôi, điều cần làm là chuyển kiến thức phòng, chống tác hại của thuốc lá thành việc làm đơn giản, có thể thực hiện và duy trì: không hút thuốc trong nhà, trong xe có trẻ nhỏ; cùng trao đổi để hỗ trợ người thân cai thuốc; nhắc nhở các thành viên tôn trọng không gian chung; chủ động bảo vệ trẻ trước các sản phẩm thuốc lá và nicotine mới.

Cuộc thi tiểu phẩm truyền thông năm 2026 là một ví dụ về cách làm sáng tạo. Với 153 tác phẩm dự thi từ 22 tỉnh, thành, đơn vị và 20 tác phẩm được lựa chọn trao giải, những câu chuyện về gia đình không khói thuốc đã được kể bằng ngôn ngữ đời thường, dễ chia sẻ. Tôi mong rằng những nội dung như vậy không dừng lại ở một cuộc thi mà được tiếp tục sử dụng trong sinh hoạt chi, tổ Hội, truyền thông số, các hoạt động cộng đồng và phối hợp với nhà trường. Cùng với đó, có thể lồng ghép mục tiêu không khói thuốc vào các hoạt động xây dựng gia đình an toàn, văn minh, hạnh phúc, phù hợp điều kiện địa phương.

Về giám sát, các cấp Hội có thể phát huy vai trò giám sát xã hội và phản ánh từ cộng đồng như: ghi nhận tình trạng hút thuốc ở nơi có quy định cấm, các điểm bán có dấu hiệu trưng bày không đúng quy định, hay việc cảnh báo trên bao bì bị che khuất; tổng hợp, chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền để kiểm tra và xử lý. Hội không thay thế chức năng thanh tra, kiểm tra của cơ quan quản lý nhà nước, nhưng có thể là cầu nối hữu hiệu giữa chính sách với những vấn đề phát sinh trong cuộc sống.

- Bà có kiến nghị gì với các cơ quan quản lý nhà nước về diện tích cảnh báo sức khỏe, kiểm soát trưng bày thuốc lá? Hội LHPNVN có khuyến cáo gì đối với gia đình, nhà trường và cộng đồng nhằm bảo vệ phụ nữ, trẻ em, thanh, thiếu niên và các nhóm yếu thế trước tác hại của thuốc lá?

- Từ yêu cầu bảo vệ phụ nữ và trẻ em, tôi cho rằng cần nghiên cứu, hoàn thiện quy định theo hướng tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, trong đó mức tối thiểu 85% diện tích mỗi mặt chính như đề xuất của cơ quan thẩm tra Quốc hội là một phương án đáng được ủng hộ.

Bên cạnh diện tích, cần chú ý chất lượng hình ảnh, tính dễ hiểu của thông điệp, việc thay đổi định kỳ và yêu cầu không để tem, nhãn hoặc hình thức đóng gói che lấp cảnh báo. Cùng với đó là quy định hạn chế, tiến tới cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán theo dự thảo đang được xem xét, bảo đảm minh bạch về ngoại lệ, rõ trách nhiệm thực hiện và chế tài giám sát.

Tuy nhiên, quy định dù chặt chẽ đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống nếu thiếu sự đồng hành của người dân. Tôi mong mỗi gia đình thống nhất nguyên tắc không hút thuốc trong không gian sinh hoạt chung; người lớn không hút thuốc trước mặt trẻ và không giao trẻ mua thuốc lá; người đang hút được động viên tiếp cận những hình thức hỗ trợ cai nghiện phù hợp.

Nhà trường cần trang bị cho học sinh khả năng nhận diện tác hại của thuốc lá điếu, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các cách tiếp thị hấp dẫn, đồng thời phối hợp với cha mẹ để phát hiện nguy cơ sớm, ứng xử hỗ trợ thay vì kỳ thị.

Với cộng đồng, cần hình thành chuẩn mực tôn trọng quyền được hít thở không khí sạch, cùng lên tiếng trước hành vi vi phạm tại địa điểm cấm hút thuốc và hỗ trợ các gia đình khó khăn tiếp cận thông tin, dịch vụ phù hợp.

- Trân trọng cảm ơn bà!