Quốc hội kiến tạo “đường băng” thể chế, mở đường cho đất nước phát triển

Quốc hội của hành động và kiến tạo

Nhìn lại nhiệm kỳ Quốc hội (QH) khóa XV, có thể cảm nhận một điều rất rõ ràng: đây là nhiệm kỳ mang tinh thần đổi mới thể chế mạnh mẽ nhất trong nhiều năm qua. Một trong những dấu ấn lớn nhất của nhiệm kỳ này là việc QH đã chính thức đặt viên gạch đầu tiên cho cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy nhà nước - không chỉ bằng lời nói, mà bằng hành động hiến định.

Với sự đồng thuận rất cao, QH đã thông qua việc sửa đổi Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, chính thức sắp xếp lại đơn vị hành chính còn 34 tỉnh, thành phố; thiết lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp; tinh gọn bộ máy; phân định rõ trách nhiệm và chức năng giữa Trung ương và địa phương; mở rộng cơ chế phân cấp - phân quyền và tự chủ. Đây không chỉ là thay đổi địa giới hành chính, mà là chuyển đổi mô hình vận hành của Nhà nước, để đưa bộ máy lại gần Nhân dân hơn, giảm chi phí, tăng tốc xử lý công việc, thúc đẩy sáng tạo địa phương, nâng cao chất lượng dịch vụ công và thay đổi cách thức Nhà nước đồng hành với người dân. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp giúp giảm tầng nấc trung gian, tăng tốc độ phản ứng chính sách, tiết kiệm nguồn lực và tăng tính chịu trách nhiệm của cấp hành chính trực tiếp.

Không chỉ hoàn thành một khối lượng công việc chưa từng có về mặt số lượng, đặc biệt là Kỳ họp thứ 9 (với 34 luật và 14 nghị quyết được thông qua) và Kỳ họp thứ 10 (thông qua 51 luật, 39 nghị quyết trong đó có 8 nghị quyết quy phạm pháp luật), nhiệm kỳ QH khóa XV còn đánh dấu bước ngoặt về chất lượng: đó là sự đồng thuận chính trị cao độ cho những cải cách có tính nền tảng và đột phá.

Nhiệm kỳ này đã ghi nhận nhiều đổi mới pháp lý trọng yếu: cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập, cơ chế đặt hàng dịch vụ công, cải cách thủ tục đầu tư công, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước, quản trị dữ liệu dân cư, tài chính số, định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến, tạo lập hạ tầng số dùng chung… QH đã ban hành nhiều đạo luật quan trọng về hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp lại các đơn vị hành chính; phòng chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, nhất là trên các lĩnh vực: tài chính - ngân sách, văn hóa - xã hội, y tế - giáo dục, đảm bảo an sinh xã hội; tài nguyên - môi trường; khoa học - công nghệ; quốc phòng - an ninh, đối ngoại, hội nhập quốc tế… Những quyết sách ấy cho thấy QH đang đi tiên phong trong cuộc cách mạng thể chế, xây dựng nền tảng quan trọng để đất nước ta bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Đơn cử trong lĩnh vực chuyển đổi số, chủ trương đổi mới sáng tạo đã được Đảng xác định là đột phá chiến lược, thể hiện rõ trong Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đòi hỏi thể chế phải đi trước một bước để khai phóng nguồn lực và tạo động lực mới cho phát triển.

Tại Diễn đàn Xây dựng pháp luật lần thứ nhất do Ủy ban Thường vụ QH tổ chức ngày 22/11/2025, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển cho biết, đối với lĩnh vực chuyển đổi số, QH đã thông qua 17 luật, bao gồm những đạo luật nền tảng như Luật Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân. Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương khẳng định “Những số liệu ấy cho thấy quyết tâm chính trị rất lớn của Đảng, QH và Chính phủ trong kiến tạo hành lang pháp lý cho nền kinh tế số và kinh tế tri thức”.

Đáng chú ý hơn cả, các đạo luật của nhiệm kỳ này đã thực sự đổi mới tư duy từ quản lý sang kiến tạo; từ xin - cho sang trách nhiệm giải trình; từ cấp phép sang tiêu chuẩn; từ thủ tục sang dữ liệu; từ bộ máy sang kết quả phục vụ Nhân dân. Nhìn vào các đạo luật được thông qua trong những ngày cuối cùng của Kỳ họp thứ 10, có thể thấy rõ một tinh thần chung: luật pháp phải tạo không gian phát triển, không gian tự chủ, không gian sáng tạo và không gian hạnh phúc - chứ không chỉ là khuôn khổ kiểm soát.

Đồng hành cùng Chính phủ trong thực thi

Ở tầm nhìn chiến lược, QH không đơn thuần là một cơ quan lập pháp, mà là một trung tâm thể chế hóa đường lối của Đảng, kiến tạo luật pháp cho phát triển. Kỳ họp thứ 9 và thứ 10 đã thể hiện sinh động vai trò này bằng việc huy động toàn bộ sức mạnh lập pháp để cụ thể hóa các Nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị: Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết 66 về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 71 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết 72 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân. Việc thể chế hóa đồng bộ, toàn diện các Nghị quyết này không chỉ thể hiện sự đồng hành đầy trách nhiệm và trí tuệ của QH với Đảng và Chính phủ, mà còn minh chứng cho năng lực lập pháp đã được nâng tầm, đủ sức đáp ứng yêu cầu phát triển của một quốc gia đang bước vào giai đoạn tăng tốc.

Quang cảnh Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Quốc hội Việt Nam - 80 năm hình thành và phát triển" do Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì.

Dấu ấn của QH khóa XV không chỉ là khối lượng luật được thông qua, mà là tinh thần đồng hành cùng Chính phủ trong thực thi. Nhiệm kỳ khóa XV, QH tiến hành hoạt động giám sát tối cao với 7 chuyên đề. Các hoạt động chất vấn, giám sát chuyên đề, giám sát lại cũng được tiến hành bài bản, thực chất, đi vào chiều sâu, góp phần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn. Lần đầu tiên, QH tổ chức các đoàn giám sát chuyên đề “hậu nghị quyết”, theo dõi hiệu quả của việc phân cấp, sáp nhập, tinh giản biên chế, cũng như tác động thực tế đến người dân. Nhiều ý kiến đề nghị QH tiếp tục hoàn thiện cơ chế hậu giám sát; nâng cao vai trò đại biểu QH trong giám sát, phản biện, đặc biệt là ở cấp cơ sở...

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng QH nhấn mạnh: “Lịch sử rồi sẽ ghi lại: ở thời điểm bước ngoặt này, QH đang thực sự hành động vì lợi ích quốc gia, vì sự thịnh vượng của nhân dân và vì một Việt Nam vươn mình mạnh mẽ trong thế kỷ XXI”.

Trong một phiên thảo luận sôi nổi, Đại biểu QH Nguyễn Quang Huân (Đoàn TP Hồ Chí Minh) cũng đánh giá: “QH khóa XV không chỉ làm luật, mà đang làm lịch sử”. Theo Đại biểu Huân, nếu trước đây, hành pháp và lập pháp thường vận hành tách biệt, thì nay QH đang đồng hành cùng Chính phủ trong cải cách và giám sát, đảm bảo các đạo luật không chỉ đúng mà còn sống, không chỉ hợp lý mà còn hợp lòng dân. “Phân quyền phải thực chất, trao quyền phải đi đôi với trách nhiệm giải trình - đó là cách duy nhất để vừa giải phóng, vừa kiểm soát quyền lực”, Đại biểu Nguyễn Quang Huân chia sẻ.

Phát biểu tại Hội thảo khoa học cấp quốc gia “QH Việt Nam - 80 năm hình thành và phát triển” được tổ chức ngày 9/9/2025, Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Xuân Thắng khẳng định, QH là đại diện rộng rãi cho mọi tầng lớp Nhân dân, không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa, nghề nghiệp. Mỗi quyết định của QH là sự thể hiện ý chí và nguyện vọng của Nhân dân, luôn nhằm bảo đảm cao nhất lợi ích của quốc gia, dân tộc.

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhận định, QH khóa XV đã khẳng định vị thế là chủ thể sáng tạo thể chế, kiến tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho những quyết sách chiến lược mang tính đột phá cho sự phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Đó là việc QH phát huy vai trò đầu tàu, chủ chốt trong việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất; tháo gỡ kịp thời các điểm nghẽn về thể chế, bảo đảm thể chế trở thành lợi thế và là nguồn lực cho đất nước; đổi mới mạnh mẽ tư duy pháp luật, chuyển từ tư duy không quản được thì cấm sang tư duy quản trị quốc gia thực sự kiến tạo, phục vụ phát triển.

Đó là việc QH biểu quyết thông qua Nghị quyết số 202/2025/NQ-QH15 thống nhất cả nước còn 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh; thông qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương sửa đổi, chính thức thiết lập mô hình chính quyền địa phương hai cấp (cấp tỉnh và cấp xã), điều chưa từng có trong lịch sử hiện đại; thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013, thực hiện một cuộc cách mạng “sắp xếp lại giang sơn” trăm năm mới có một lần, đưa Việt Nam bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc vì mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội như tâm nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh và ước vọng của toàn dân tộc ta…