Siết quản lý, bảo vệ tốt hơn người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài

Sáng 10/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Các ý kiến tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng hậu kiểm, liên thông dữ liệu, kiểm soát doanh nghiệp dịch vụ, đồng thời bảo đảm quyền lợi của người lao động từ khâu chuẩn bị, tuyển chọn đến khi làm việc ở nước ngoài.

Liên thông dữ liệu, xử lý nghiêm người lao động vi phạm

Đại biểu Trần Đình Gia (Đoàn Hà Tĩnh) cho rằng thực tiễn tại địa phương cho thấy cần có cơ chế quản lý chặt chẽ hơn đối với người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài.

Theo Đại biểu, Hà Tĩnh có đông người ra nước ngoài dưới nhiều hình thức như đi làm việc theo hợp đồng, thăm thân, chữa bệnh, du học rồi sau đó tham gia thị trường lao động tại nước sở tại. Trong đó, có không ít trường hợp đi làm việc theo hợp đồng nhưng chỉ sau vài tháng đã tự ý bỏ ra ngoài làm việc, vi phạm hợp đồng và các quy định của nước sở tại.

Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của người lao động Việt Nam mà còn khiến một số thị trường không tiếp nhận lao động đến từ một số địa phương của Hà Tĩnh và các tỉnh miền Trung, qua đó ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội của những người lao động chấp hành nghiêm túc.

Từ thực tế này, Đại biểu Trần Đình Gia đề nghị nghiên cứu chế tài nghiêm khắc hơn, trong đó có thể áp dụng biện pháp cấm xuất cảnh đối với những trường hợp tham gia lao động ở nước ngoài nhưng vi phạm pháp luật.

Theo ông Gia, cần có cơ chế để một người đã vi phạm pháp luật khi làm việc tại một quốc gia không thể sau khi về nước tiếp tục sang quốc gia khác làm việc mà không có bất kỳ biện pháp quản lý nào. Việc xử lý nghiêm sẽ góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật nước sở tại, giữ gìn hình ảnh người Việt Nam ở nước ngoài và bảo vệ cơ hội của những lao động tuân thủ pháp luật.

Đại biểu cũng đề nghị xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về người Việt Nam làm việc ở nước ngoài, kết nối, chia sẻ thông tin giữa các Bộ, ngành và địa phương. Bên cạnh những cơ quan được quy định trong dự thảo, cần nghiên cứu sự tham gia của các ngành như du lịch, y tế và các cơ quan khác khi có thông tin liên quan đến người Việt Nam ra nước ngoài.

Theo hướng này, cơ quan quản lý có thể nhận diện người từng vi phạm, hỗ trợ xử lý vi phạm và ngăn ngừa tình trạng chuyển từ thị trường này sang thị trường khác để tiếp tục vi phạm.

Một vấn đề khác được Đại biểu Trần Đình Gia nêu là chi phí đi làm việc ở nước ngoài còn rất cao tại một số thị trường. Trong khi có thị trường không thu phí hoặc thu phí thấp, có trường hợp người lao động phải chi trả 300-400 triệu đồng, thậm chí tới hàng tỷ đồng. Đại biểu đề nghị khi sửa Luật cần có giải pháp hạn chế tối đa tình trạng này.

Cũng liên quan đến quản lý doanh nghiệp, Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) đề nghị xác lập rõ cơ chế hậu kiểm dựa trên mức độ rủi ro, giao Chính phủ quy định tiêu chí phân loại, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu và công cụ cảnh báo sớm.

Đại biểu lưu ý nguy cơ lợi dụng pháp nhân để lách quy định về giấy phép. Dự thảo đang hạn chế cấp giấy phép trong 5 năm đối với doanh nghiệp và người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp bị thu hồi giấy phép do vi phạm nghiêm trọng, nhưng chưa mở rộng đến chủ sở hữu, thành viên góp vốn và cổ đông.

Theo Đại biểu, cần khai thác dữ liệu đăng ký doanh nghiệp để nhận diện những dấu hiệu bất thường như thay đổi người đại diện, chuyển dịch vốn, trùng địa chỉ, nhân sự hoặc bộ máy tuyển dụng. Đồng thời, nên có công cụ tra cứu tập trung để người lao động dễ dàng kiểm tra doanh nghiệp có giấy phép, đơn hàng có hợp pháp và doanh nghiệp có đang bị cảnh báo hay không.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn Quảng Trị) cũng cho rằng nếu chỉ hạn chế người đại diện theo pháp luật thì doanh nghiệp có thể thay người đại diện để né tránh chế tài, trong khi người thực sự kiểm soát doanh nghiệp vẫn không thay đổi. Vì vậy, Đại biểu đề nghị mở rộng đối tượng bị hạn chế cấp giấy phép trong thời hạn 5 năm, gồm cả chủ sở hữu, thành viên góp vốn và cổ đông chi phối.

Tăng cơ chế bảo vệ người lao động

Bên cạnh việc siết quản lý, nhiều đại biểu đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ người lao động - những người thường ở vị thế yếu hơn trong quan hệ với doanh nghiệp dịch vụ.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy.

Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn TP Hồ Chí Minh) đề nghị bổ sung cơ chế bảo vệ người lao động trong trường hợp đã được phía nước ngoài tuyển chọn, đã nộp phí nhưng sau đó không thể xuất cảnh và làm việc vì nguyên nhân không thuộc lỗi của mình.

Theo Đại biểu, việc phía nước ngoài tuyển chọn chưa đồng nghĩa người lao động chắc chắn được xuất cảnh. Sau đó có thể xảy ra trường hợp doanh nghiệp không ký hoặc không thực hiện được hợp đồng cung ứng lao động, phía nước ngoài hủy hoặc giảm nhu cầu, chương trình việc làm bị dừng hoặc xuất hiện nguyên nhân khách quan khác.

Do đó, nếu người lao động đã nộp phí nhưng không thể đi làm việc ở nước ngoài vì lý do không thuộc lỗi của mình, doanh nghiệp cần có trách nhiệm hoàn trả khoản phí đã thu tương ứng với phần chưa thực hiện hoặc chi phí chưa thực tế phát sinh; đồng thời phải quy định rõ thời hạn hoàn trả và trách nhiệm cung cấp chứng từ, bảng kê chi phí thực tế.

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cũng đề nghị Luật đặt ra nguyên tắc tối thiểu về hoàn trả chi phí đào tạo, bồi dưỡng và các khoản hợp lý khác đã thu nếu người lao động không được tuyển chọn vì lý do không thuộc về họ, thay vì để hoàn toàn cho doanh nghiệp và người lao động tự thỏa thuận.

Theo ông Vũ, người lao động phải bỏ tiền, thời gian, thậm chí vay vốn để tham gia, trong khi doanh nghiệp nắm nhiều thông tin hơn về khả năng tuyển chọn. Vì vậy, cần có “hàng rào” pháp lý tối thiểu để bảo vệ bên yếu thế.

Đối với nhóm lao động tự giao kết hợp đồng trực tiếp với người sử dụng lao động nước ngoài, Đại biểu Vũ đề nghị quy định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh khi tiếp nhận hồ sơ đăng ký phải tư vấn, cảnh báo cụ thể về rủi ro.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa

Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn TP Cần Thơ) lại đề nghị quy định rõ quy trình phối hợp giữa doanh nghiệp dịch vụ, Bộ Nội vụ, Bộ Ngoại giao và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài. Khi xảy ra sự cố nghiêm trọng liên quan đến tính mạng, sức khỏe hoặc quyền lợi của người lao động, doanh nghiệp cần có thời hạn cụ thể để tiếp nhận, xử lý và báo cáo, thay vì chỉ thực hiện nghĩa vụ thông tin chung chung.

Đại biểu cũng đề nghị với vụ việc nghiêm trọng, doanh nghiệp phải có trách nhiệm tạm ứng hoặc bố trí kinh phí khẩn cấp để bảo vệ, hỗ trợ và đưa người lao động về nước khi cần thiết.

Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải.

Phát biểu giải trình, thay mặt cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải khẳng định việc đưa lao động ra nước ngoài không chỉ nhằm giải quyết việc làm hay nâng cao thu nhập đơn thuần. Đây là một "chính sách kép" mang tính chiến lược khi vừa đưa lao động có trình độ đi học hỏi công nghệ tiên tiến, vừa có cơ chế thu hút và phát huy hiệu quả của họ khi trở về.

Cùng với điểm nhấn quan trọng trong phần giải trình là vấn đề cải cách thủ tục hành chính, Bộ trưởng cũng cho biết, dự thảo Luật đã bổ sung trách nhiệm bắt buộc của doanh nghiệp trong việc bố trí người đại diện ở nước ngoài. Đầu mối này có nhiệm vụ kịp thời hỗ trợ, xử lý các vấn đề phát sinh của lao động ngay tại nước sở tại, tránh tình trạng bỏ mặc người lao động khi ra ngoài biên giới.