Thấu hiểu người lao động - nền tảng cho chính sách lao động bền vững

Người lao động đang nghĩ gì và đối diện với điều gì?

Trong bức tranh phát triển kinh tế, người lao động luôn là lực lượng trung tâm tạo ra giá trị cho xã hội. Tuy nhiên, đằng sau những con số về tăng trưởng hay năng suất lao động là những câu chuyện rất đời thường: áp lực công việc, thu nhập chưa ổn định, nỗi lo về an sinh xã hội và tương lai nghề nghiệp.

Những khảo sát gần đây về thị trường lao động Việt Nam cho thấy nhiều tín hiệu đáng suy ngẫm. Người lao động ngày càng coi trọng môi trường làm việc và sự ổn định hơn thu nhập; tình trạng đóng bảo hiểm xã hội chưa phản ánh đúng thu nhập thực tế vẫn còn phổ biến; nhiều nghề nghiệp có nguy cơ biến mất trong tương lai gần do tác động của công nghệ…

Cụ thể, Báo cáo “Thị trường việc làm Việt Nam trong bối cảnh mới” là kết quả khảo sát hơn 1.000 lao động và nhà tuyển dụng trên toàn quốc do Cốc Cốc Research phối hợp với Việc làm 24h thực hiện mới đây cho thấy, 76,9% người lao động tham gia khảo sát cho hay sẵn sàng đánh đổi thu nhập để đổi lấy môi trường làm việc lành mạnh hơn. Số liệu này cho thấy trong bối cảnh thị trường nhiều biến động, phần lớn người lao động vẫn định nghĩa “ổn định” trước hết là ổn định tài chính - thu nhập rõ ràng và được chi trả đúng hạn. Môi trường, văn hóa và sức khỏe tinh thần đang trở thành một trong những tiêu chí then chốt trong lựa chọn và gắn bó nghề nghiệp. Môi trường làm việc độc hại (toxic văn hóa), đồng nghiệp không phù hợp; địa điểm và thời gian làm việc; công ty tái cơ cấu, công việc không ổn định… khiến người lao động tìm đến việc làm mới.

Bên cạnh yếu tố vật chất, công việc ổn định trong năm 2026 được người lao động đánh giá là phải gắn với mục tiêu rõ ràng, an toàn tâm lý trong môi trường làm việc và khả năng được nâng cấp kỹ năng để không bị tụt lại trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng.

Một thực tế đáng lo ngại khác là theo Báo cáo Lương & Thị trường Lao động 2026 do Navigos Group thực hiện, cách xác định căn cứ đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) cho người lao động hiện nay có sự khác biệt đáng kể giữa các doanh nghiệp. Dữ liệu khảo sát phản ánh thực trạng nhiều người lao động chưa được đóng BHXH tương xứng với thu nhập thực tế, dù đây là chế độ bảo hiểm bắt buộc theo quy định pháp luật. Cụ thể, 43,14% người lao động được doanh nghiệp đóng BHXH trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế. Trong khi đó, 38,30% cho biết BHXH của họ được đóng trên toàn bộ thu nhập gộp hằng tháng. Phần còn lại rơi vào các nhóm có mức đóng thấp hơn hoặc không được tham gia BHXH.

Ngoài 2 nhóm chính nêu trên, vẫn có 10,68% người lao động chỉ được doanh nghiệp đóng BHXH theo mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm đóng. Đáng chú ý, 4,78% người tham gia khảo sát cho biết không được đóng BHXH.

Lý giải nguyên nhân, trong nhiều trường hợp, mức lương được doanh nghiệp khai báo để đóng BHXH thấp hơn so với thu nhập thực nhận của người lao động. Điều này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau: doanh nghiệp muốn giảm chi phí đóng bảo hiểm, cơ chế tiền lương chưa minh bạch, hoặc bản thân người lao động chưa nhận thức đầy đủ về quyền lợi lâu dài của mình. Hệ quả là khi người lao động nghỉ hưu hoặc gặp rủi ro như tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, mức hưởng bảo hiểm sẽ thấp hơn đáng kể so với mức thu nhập thực tế trước đó và quyền lợi an sinh của họ trong tương lai có thể bị ảnh hưởng đáng kể.

Bên cạnh những vấn đề hiện tại, người lao động còn phải đối mặt với một thách thức lớn hơn trong tương lai: sự thay đổi của thị trường việc làm do tác động của công nghệ. Nhiều nghiên cứu dự báo gần 20 nghề nghiệp có thể biến mất trong vòng 5 năm tới khi trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và công nghệ số ngày càng được ứng dụng rộng rãi. Những công việc mang tính lặp lại, ít đòi hỏi sáng tạo hoặc tư duy phân tích có nguy cơ cao bị thay thế bởi máy móc. Trong khi đó, các ngành nghề liên quan đến công nghệ, dữ liệu, sáng tạo và quản lý hệ thống sẽ ngày càng được ưu tiên. Sự thay đổi này đặt ra yêu cầu cấp bách về đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lực lượng lao động. Nếu không được chuẩn bị kịp thời, nhiều người lao động có thể rơi vào tình trạng mất việc hoặc buộc phải chuyển đổi nghề nghiệp trong thời gian ngắn...

Từ “52,4 triệu người lao động cần được lắng nghe” đến “bước tiến mới trong xây dựng chính sách”

Trong bất kỳ nền kinh tế nào, người lao động luôn là lực lượng trung tâm của sản xuất và phát triển xã hội. Họ không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn góp phần duy trì ổn định kinh tế - xã hội và thúc đẩy tiến bộ quốc gia.

Theo số liệu của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, năm 2025, cả nước có 52,4 triệu người có việc làm, tăng hơn 578.000 người so với năm trước. Đây là lực lượng lao động khổng lồ, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nhiều vấn đề của thị trường lao động không chỉ nằm ở việc làm hay tiền lương, mà còn liên quan đến chất lượng môi trường làm việc, mức độ ổn định nghề nghiệp, hệ thống an sinh xã hội và khả năng thích ứng trước những thay đổi của nền kinh tế. Khi những yếu tố này chưa được nhìn nhận đầy đủ, người lao động dễ rơi vào tình trạng bấp bênh, thiếu an toàn và mất niềm tin vào thị trường lao động.

Bức tranh chủ đề “Người lao động đang nghĩ gì và đối diện với điều gì?” phía trên qua vài dữ liệu đã cho thấy một thực tế là để xây dựng chính sách lao động hiệu quả, điều quan trọng nhất là hiểu rõ đời sống và tâm tư của người lao động để từ đó cải thiện môi trường làm việc, xây dựng văn hóa doanh nghiệp lành mạnh và tôn trọng nhân viên; nâng cao nhận thức của cả doanh nghiệp và người lao động về tầm quan trọng của việc đóng bảo hiểm đúng mức; xây dựng các chương trình đào tạo kỹ năng mới, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và phát triển kỹ năng số cho người lao động cần được coi là ưu tiên trong chính sách lao động của quốc gia là rất cần thiết

Khi người lao động cảm thấy được lắng nghe và bảo vệ quyền lợi, họ sẽ có động lực làm việc và đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế. Ngược lại, nếu những vấn đề của người lao động không được nhìn nhận đầy đủ, các chính sách lao động - tiền lương có thể thiếu thực tiễn và khó phát huy hiệu quả.

Trước yêu cầu phải hiểu rõ hơn đời sống của người lao động, Chính phủ đã lần đầu tiên triển khai điều tra riêng về chi tiêu của người lao động nhằm thu thập thông tin về thu nhập, chi tiêu và điều kiện sống của người lao động trên phạm vi toàn quốc. Đây là bước đi quan trọng nhằm xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ việc hoạch định chính sách lao động và an sinh xã hội.

Hiện nay, việc xác định mức sống tối thiểu chủ yếu dựa trên Khảo sát mức sống dân cư. Tuy nhiên, khảo sát này thu thập thông tin theo hộ gia đình, chưa phản ánh đầy đủ đặc thù chi tiêu của người lao động với tư cách cá nhân trong nền kinh tế thị trường. Theo Quyết định 380/QĐ-TTg ngày 3/3 do Phó Thủ tướng Hồ Đức Phớc ký ban hành, Đề án xây dựng và công bố mức sống tối thiểu hằng năm đặt mục tiêu hoàn thiện phương pháp tính và nguồn số liệu phục vụ việc xác định mức sống tối thiểu của dân cư và người lao động.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Đề án là nghiên cứu xây dựng phương pháp tính và nguồn số liệu riêng để biên soạn mức sống tối thiểu của người lao động. Cơ quan chức năng sẽ rà soát phương pháp “Trị giá các nhu cầu tối thiểu” (Cost of Basic Needs - CBN), trong đó xác định danh mục các mặt hàng lương thực, thực phẩm và phi lương thực, thực phẩm tối thiểu; đồng thời xây dựng tiêu chí xác định khối lượng các mặt hàng cấu thành mức sống tối thiểu của người lao động.

Đáng chú ý, Đề án yêu cầu xây dựng Phương án điều tra thí điểm chi tiêu của người lao động nhằm thu thập đầy đủ thông tin, phản ánh sát thực tế đời sống và chi tiêu của lực lượng này. Việc điều tra riêng được kỳ vọng giúp cơ quan quản lý có dữ liệu độc lập về mức chi tiêu cần thiết để bảo đảm các nhu cầu tối thiểu của người lao động. Sau giai đoạn thí điểm, từ năm 2028 Việt Nam sẽ công bố mức sống tối thiểu hằng năm, dựa trên kết quả điều tra này. Mức sống tối thiểu sẽ trở thành cơ sở quan trọng để xây dựng các chính sách về tiền lương, phúc lợi và bảo đảm an sinh xã hội.

Các chuyên gia đánh giá đây là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng chính sách lao động dựa trên dữ liệu thực tế, thay vì chỉ dựa trên các chỉ số kinh tế vĩ mô.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển đổi mạnh mẽ, việc lắng nghe và thấu hiểu người lao động không chỉ giúp giải quyết những vấn đề trước mắt mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của xã hội. Khi người lao động được bảo vệ quyền lợi, được tạo điều kiện phát triển và được hỗ trợ thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động, họ sẽ trở thành nguồn lực mạnh mẽ thúc đẩy nền kinh tế tiến lên. Vì vậy, thấu hiểu người lao động không chỉ là yêu cầu của chính sách lao động mà còn là chìa khóa của sự phát triển bền vững.