Gà hanh thông
Trông bức tranh 2 chú gà trống hùng dũng, trong tư thế “đối đầu”, một chân “đứng tấn” vững vàng, một chân dương cao sẵn sàng “nghênh chiến”, tôi cứ nghĩ tên tranh là “thư hùng”. Nhưng nhắn hỏi nghệ nhân của dòng tranh dân gian Đông Hồ Nguyễn Hữu Quả mới biết mình nhầm!
Hóa ra tên tranh đã được các cụ xưa ghi rõ bằng 4 chữ Hán: Tam dương khai thái. “Bức tranh này thật hợp với ngày đầu xuân”, ông Quả nói. Giải thích thêm, nghệ nhân của làng Đông Hồ cho hay: Các cụ ngày xưa lấy 12 quẻ tượng trưng cho 12 tháng trong năm. Tháng 11 quẻ Phục, có một hào dương còn gọi là tháng nhất dương. Tháng 12 quẻ Lâm, hai dương sinh bên dưới gọi là nhị dương. Tháng giêng quẻ Thái, có ba hào dương nên còn được gọi là tháng tam dương.
![]() |
| Tranh gà “Tam dương khai thái”. |
“Tam” là ba, “dương” là hào dương trong Kinh Dịch, “khai” là mở ra, “thái” là hanh thông. Quẻ Thái (quẻ Địa Thiên Thái) là quẻ số 11 trong Kinh Dịch. Nội quái là ba nét liền (ba hào dương) tượng trưng cho Càn (Trời). Ngoại quái là ba nét đứt tượng trưng cho Khôn (Đất).
Quẻ Thái tượng trưng cho sự quân bình, hòa hợp giữa Trời và Đất, giữa Âm và Dương cũng là tượng trưng cho tháng Giêng, lúc mà dương khí trong lòng đất bắt đầu hưng thịnh, bốc lên, địa khí giáng xuống, Trời - Đất “ôm bọc” lấy nhau, tiếp sức cho sau, làm cho muôn loài bừng tỉnh, vạn vật hồi xuân, cây cối nảy mầm, đâm chồi, nảy lộc, đem xuân sắc về cho nhân gian.
“Tam dương khai thái là một lời chúc đầu năm, chúc cho tháng giêng - tháng đầu tiên của mùa Xuân, tháng đầu tiên của năm mới mọi việc hanh thông để một năm công việc thuận lợi, khai mở ra những điều tốt lành”, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho biết.
Điều thú vị nữa là, chữ “dương” lại đồng âm đọc với “dương” nghĩa là con dê. Người Trung Quốc chuộng cách chơi đồng âm dị nghĩa, nên trong tranh niên họa Trung Quốc, bức “tam dương khai thái” thường vẽ ba con dê nhởn nhơ gặm cỏ. Các cụ nhà ta không vẽ ba con dê mà vẽ hai chú gà trống vừa oai phong, thân thuộc lại hàm chứa ý nghĩa sâu xa.
Gà trống không chỉ là con vật quen thuộc với mọi nhà mà còn được coi là con vật hội tụ “ngũ đức” (5 đức tính): mào đỏ như quan văn đội mũ (văn); cựa sắc nhọn (võ); đối địch, không lùi bước (dũng); chia sẻ khi kiếm được mồi (nhân); báo canh đúng giờ (tín). Tiếng gáy của gà gọi mặt trời lên, ánh dương bao trùm nhân gian, xua đi đêm tối, tiêu trừ những điều xấu, ác. Gà lại đọc âm là “kê” gần âm với “cát” nghĩa là cát tường, may mắn, tốt lành.
Cũng theo nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả, gà là con vật xuất hiện nhiều bậc nhất trong tranh dân gian Đông Hồ. Ngoài bức “tam dương khai thái” đã nói còn có thể kể đến mẫu gà “thư hùng” vẽ một cặp gà trống - mái (trong tiếng Hán, thư là con mái, hùng là con trống), mẫu “ngũ dạ gáy canh hòa” (5 canh gáy đều đặn), mẫu gà đàn, mẫu “kê cúc”, gà đại cát…
Lợn no đủ
Bên cạnh gà, lợn cũng là hình mẫu quen thuộc trong tranh dân gian Đông Hồ. Dân gian vẫn truyền tục câu ca: “Hỡi anh đi đường cái quan/ Dừng chân ngắm cảnh mà tan nỗi sầu/ Mua tờ tranh điệp tươi màu/ Mua đàn gà lợn thi nhau đẻ nhiều”. Không phải ngẫu nhiên mà những câu ca nhắc đến hình ảnh con gà, con lợn. Những vật nuôi gần gũi với người dân nông thôn Việt Nam.
![]() |
| Tranh lợn đàn và hai bản khắc gỗ tranh Lễ Trí – Nhân Nghĩa. |
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho biết, lợn trong tranh Đông Hồ không chỉ thân quen mà còn có “tạo hình” rất đặc biệt. “Trong dòng tranh Đông Hồ có 3 bức về lợn, bao gồm: Lợn độc (một mình), Lợn ăn cây ráy và Lợn đàn. Hình ảnh con lợn trong tranh xuất phát từ giống lợn ỉ - lưng võng, bụng phệ, vốn quen thuộc ở làng quê Việt Nam, nhưng độc đáo là con lợn lại có hai “khoáy” âm dương rất độc đáo, tạo hồn cho bức tranh”.
Khoáy (xoáy) trên mình lợn không chỉ là một hình ảnh “tả thực” về chòm lông đặc biệt, vặn xoáy thành hình tròn mà còn gửi gắm thông điệp về sự vận hành của vũ trụ. Bởi âm dương là biểu tượng của sự khởi nguyên của sự cân bằng và phát triển liên tục, thể hiện triết lý về sự vận động không ngừng của vạn vật và sự hài hòa của trời đất.
Xoáy âm dương đi cùng với hình ảnh con lợn ỉ - giống lợn địa phương “đặc hữu” ở nông thôn Bắc Bộ, với ngụ ý chỉ sự sinh sôi, nảy nở không ngừng. “Hình tượng con lợn (nái) cùng đàn 5 con (vừa đủ ngũ hành) nô đùa, háu ăn trên tranh thay cho lời cầu chúc một năm mới no đủ, tròn trịa, sum vầy, đông con, đông cháu”, ông Quả chia sẻ.
Kết tinh hồn Việt
Cùng với tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng, tranh làng Sình, tranh Đông Hồ là một trong những dòng tranh dân gian in bằng ván khắc độc đáo của Việt Nam. Tranh Tết không chỉ có Đông Hồ nhưng có lẽ chỉ ở Đông Hồ cái hồn quê dân gian, mộc mạc mới thấm đượm nhất.
Tranh sản xuất quanh năm nhưng cứ vào độ Tết, nhu cầu sắm tranh mới, thay tranh cũ lại tăng vọt làm nên “vụ tranh”, trở thành một phần không thể thiếu của phiên chợ quê ngày Tết: “Anh hàng tranh kĩu kịt quẩy đôi bồ/Tìm đến chỗ đông người ngồi giở bán”, “Lũ trẻ con mải ngắm bức tranh gà/Quên cả chị bên đường đang đứng gọi” (Đoàn Văn Cừ).
Tranh dân gian ngày Tết với đường nét mộc mạc, hình tượng quen thuộc nhưng luôn ẩn chứa những ước nguyện tốt đẹp của người Việt trong năm mới. Điều này không chỉ thể hiện trực tiếp bằng những tranh chữ (chữ Hán) như: phúc, lộc, thọ, lễ, trí, tấn tài, tấn lộc mà còn được ẩn ý, minh họa qua những hoa, quả, động vật, đồ vật như: quả đào tượng trưng cho trường thọ; quả lựu tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, con đàn, cháu đống; con cóc biểu tượng cho sự đỗ đạt, giàu sang; con cá biểu tượng cho sự đỗ đạt (cá chép vượt vũ môn), dư đầy (do ngư đồng âm với dư)…
Thấy tranh là thấy Tết. Maurice Duran - nhà nghiên cứu người Pháp (tác giả cuốn “Tranh Dân gian Việt Nam, sưu tầm và nghiên cứu”) nhận xét: “Tranh dân gian phản ánh tâm hồn người Việt theo cách mà họ được hấp thụ từ tôn giáo, tín ngưỡng, văn chương, tư tưởng, lịch sử và những phương thức độc đáo từ cuộc sống hàng ngày. Chính trong hệ thống ý tưởng đó, sẽ thích hợp khi cho rằng toàn bộ tranh dân gian Việt Nam đã tạo nên một di sản nghệ thuật quan trọng cho dân tộc”.
“Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” (Hoàng Cầm), trong giá rét mà rộn ràng phiên chợ Tết, giữa mưa phùn ngôi nhà cũ kỹ ấm áp đầy ắp hơi Xuân…; tranh Đông Hồ là để lưu giữ và truyền tải ước vọng ngàn đời...
Tranh Đông Hồ được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp
Ngày 9/12/2025, tại Kỳ họp lần thứ 20 về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO diễn ra tại Ấn Độ, Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 đã thông qua quyết định ghi danh di sản nghề làm tranh Đông Hồ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Theo Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003, tranh dân gian Đông Hồ gắn bó mật thiết với các lễ tiết quan trọng như Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, cũng như các nghi lễ thờ cúng tổ tiên và thần linh của người Việt. Tuy nhiên, ngày nay số người có tay nghề cao và tâm huyết theo đuổi nghề quá ít để duy trì việc truyền dạy và làm tranh, nên nghề cần được bảo vệ khẩn cấp.
(PLM) - Trải qua 120 năm xây dựng và phát triển, Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức đã ghi dấu nhiều thành tựu nổi bật, góp phần tạo nên những bước tiến quan trọng của nền ngoại khoa Việt Nam. Nhân dịp kỷ niệm dấu mốc đặc biệt này, Bệnh viện vinh dự đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất, ghi nhận những thành tích xuất sắc trong lĩnh vực ghép tạng.
PLM - Sáng ngày 20/11, nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam, tại Trường Tiểu học Ba Đình, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao nhãn chất lượng giáo dục tiếng Pháp cho nhà trường. Với 12 cơ sở mới được gắn biển đợt này, Việt Nam hiện có 44 cơ sở giáo dục thuộc mạng lưới, đứng đầu khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Đây là sự ghi nhận đối với những nỗ lực bền bỉ của nhà trường trong công tác giảng dạy tiếng Pháp; qua đó góp phần thúc đẩy hợp tác giáo dục Việt – Pháp và phát triển giáo dục đa ngôn ngữ tại Việt Nam.
(PLM) - Đã gần 40 năm qua, có một người thầy vẫn bền bỉ đứng trên bục giảng, kiên nhẫn dùng đôi tay, ánh mắt và cả trái tim để mở ra cánh cửa tri thức cho những học trò đặc biệt.
(PLM) - Những bước chân tự tin đến lớp, một lời chào lễ phép, ánh mắt tập trung nghe cô giảng bài hay đơn giản là việc tự mình cầm bút viết nên một con chữ… Với nhiều học sinh, đó là những điều bình thường. Nhưng tại Trường Tiểu học Bình Minh, số 80 Thợ Nhuộm, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội, để có được những khoảnh khắc ấy, cô và trò đã phải trải qua một hành trình không ít gian nan.
PLM - Sáng ngày 19/11, Trường Đại học Công đoàn tổ chức Hội thảo quốc tế ICFBA-2026 với chủ đề “Quản trị thông minh và đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên số vì sự phát triển bền vững”. Hội thảo được tổ chức theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến.
(PLM) - Để chuẩn bị cho một trong những điểm nhấn ấn tượng nhất tại Triển lãm Quốc phòng Quốc tế Việt Nam 2026, những ngày này, cán bộ công nhân viên tại Công ty Cổ phần May X19 ( Quân chủng PK-KQ) đang dành trọn tâm huyết để hoàn thiện những lá cờ Tổ quốc, sẵn sàng cùng biên đội trực thăng sải cánh kiêu hãnh trên bầu trời Thủ đô.
(PLM) - Nhân kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026), chiều 18/11, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng đã đến thăm, chúc mừng tập thể lãnh đạo, cán bộ, giảng viên Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh. Đón tiếp đoàn có đồng chí Lê Hải Bình, Phó Giám đốc Thường trực Học viện.
(PLM) - Trường Đại học Ngân hàng TP HCM vừa tổ chức Hội thảo khoa học cấp trường với chủ đề “Kinh tế số và sự điều chỉnh của pháp luật”. Đây là hoạt động nằm trong chuỗi sự kiện kỷ niệm 50 năm thành lập trường và hướng tới Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11. Tham dự hội thảo, về phía Trường Đại học Ngân hàng TP HCM có GS.TS Nguyễn Đức Trung, Hiệu trưởng nhà trường; TS Võ Song Toàn, Quyền Trưởng khoa Luật Kinh tế, cùng các giảng viên, nhà khoa học. Hội thảo còn có sự tham dự của đại diện Tòa án nhân dân Khu vực 7, văn phòng công chứng và luật sư.
(PLM) - Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng yêu cầu “tổng rà soát” pháp luật phải chỉ ra điểm nghẽn lớn, đề xuất lộ trình xử lý cụ thể, đồng thời triển khai chiến dịch truyền thông quy mô đến tháng 1/2027.
PLM - Sáng ngày 18/11, hòa chung không khí tri ân của cả nước hướng về Ngày Nhà giáo Việt Nam, Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội (HHT) long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026), Chào mừng năm học mới 2026 – 2027 và chính thức khánh thành Trung tâm STEM – AI – Robot.