Thấm nhuần và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác- Lênin vào cách mạng việt Nam, song song với làm cách mạng chính trị giành chính quyền, đem lại độc lập cho đất nước, tự do cho nhân dân, thì kinh tế và văn hóa là những lĩnh vực Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm và có định hướng chỉ đạo thực hiện từ rất sớm. Trên con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội “trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”. Điều này cần được hiểu là ngay từ đầu phải đặt ra nhiệm vụ xây dựng con người có những phẩm chất cơ bản, tiêu biểu cho con người mới xã hội chủ nghĩa, làm gương, lôi cuốn xã hội. Người chỉ rõ đây là một quá trình lâu dài, phá bỏ bài trừ cái cũ cổ hủ lạc hậu, tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại, phải không ngừng hoàn thiện, nâng cao- chứ tuyệt đối không được nóng vội tả khuynh!
Và trên quan điểm chỉ đạo đó, Đảng ta đã có văn bản có tính cương lĩnh chỉ đạo về văn hóa từ rất sớm, đó chính là Đề cương Văn hóa Việt Nam năm 1943 - “Cương lĩnh văn hóa” đầu tiên của Đảng. Trong đời sống của một xã hội, bên cạnh kinh tế thì văn hóa và chính trị đóng một vai trò hết sức quan trọng. Trong suốt chiều dài lịch sử, không khó để nhận ra rằng những tư tưởng và hoạt động văn hóa luôn song hành cùng mọi biến thiên của xã hội. Văn hóa đi trước để dọn đường, đi cùng để tập hợp để hiệu triệu và đi sau để hoàn tất các cuộc cách mạng xã hội.
Nhận thức được vai trò và ý nghĩa quan trọng của văn hóa đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, Đảng và Bác đã đặc biệt quan tâm phát huy vai trò của văn hóa; thể hiện rõ ở việc ngay sau hội nghị lịch sử họp bàn công tác chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền do Ban Thường vụ Trung ương Đảng tổ chức (từ ngày 25 đến ngày 28/2/1943); trước bộn bề các công việc cấp bách, Tổng Bí thư Trường Chinh vẫn bắt tay ngay vào việc soạn thảo Đề cương về Văn hóa Việt Nam. Điều đó không chỉ nói lên tầm quan trọng đặc biệt của văn hóa đối với chính trị, đối với xã hội mà nó còn khẳng định sự sáng suốt, tài tình của Đảng của Bác trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Bản Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 được trình bày trong 5 phần: Phần I: Đặt vấn đề; Phần II: Lịch sử và tính chất văn hóa Việt Nam; Phần III: Nguy cơ của văn hóa Việt Nam dưới ách phát xít Nhật, Pháp; Phần IV: Vấn đề cách mạng văn hóa Việt Nam; và phần cuối của Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 là: Nhiệm vụ cần kíp của những nhà văn hóa mác xít Đông Dương và nhất là của những nhà văn hóa mác xít Việt Nam.
Tuy ngắn gọn nhưng Đề cương đã trình bày một cách hệ thống các quan niệm, phạm trù, các quan điểm chỉ đạo, mục tiêu, phương châm, nguyên tắc của nền văn hóa dân tộc cần hướng đến. Đây vừa là kết quả của tư duy lý luận và tổng kết kinh nghiệm hoạt động lãnh đạo trên mặt trận văn hóa từ khi Đảng ta ra đời, vừa là đỉnh cao trí tuệ, là sự nhận thức sắc bén về tình hình, là những dự báo khoa học về mục tiêu, tính chất, nguyên tắc, nhiệm vụ của văn hóa; là sức mạnh tinh thần vĩ đại mà cuộc cách mạng giải phóng dân tộc đang cần. Đề cương xác định nội hàm chủ yếu của văn hóa bao gồm: Tư tưởng, Học thuật và Nghệ thuật. Xác định văn hóa là một trong ba mặt trận (chính trị, kinh tế, văn hóa), nêu bật những quan điểm tư tưởng chỉ đạo cách mạng văn hóa ở Việt Nam.
Và chỉ một thời gian không dài sau khi giành được chính quyền, trong bộn bề nhiệm vụ cách mạng, giữa thù trong giặc ngoài, Đảng và Bác chỉ đạo tiến hành Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được khai mạc Ngày 24/11/1946.
Trong diễn văn khai mạc Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra luận điểm: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Người chỉ rõ: Nhiệm vụ của văn hóa mới là phải lấy hạnh phúc của đồng bào, sự nghiệp đấu tranh của dân tộc làm nội dung phản ánh, đồng thời phải tiếp thu những kinh nghiệm của văn hóa xưa và nay để xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam với ba tính chất: dân tộc, khoa học, đại chúng. Người nêu rõ vị trí, ảnh hưởng của văn hóa nghệ thuật trong việc giáo dục thế hệ trẻ, xây dựng con người Việt Nam yêu nước, độc lập, tự cường, tự chủ.
Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII đã ra Nghị quyết về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Đây không chỉ là một văn kiện mang tính đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng trên lĩnh vực văn hóa, mà còn thể hiện tư duy lý luận văn hóa một cách toàn diện và sâu sắc trong giai đoạn cách mạng mới.
Và vào dịp kỷ niệm 75 năm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, ngày 24/11/2021 Bộ Chính trị, Ban Bí thư Trung ương Đảng tổ chức Hội nghị Văn hóa toàn quốc.
Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng có bài phát biểu quan trọng với tiêu đề: “Ra sức xây dựng, giữ gìn và phát huy những giá trị đặc sắc của nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”. Tổng Bí thư nhấn mạnh quan điểm “văn hóa còn thì dân tộc còn”. Văn hóa làm nên hồn cốt của dân tộc nên mất văn hóa là mất dân tộc. Điều này được Tổng Bí thư khẳng định nhiều lần trong suốt bài phát biểu.
Đồng thời Tổng Bí thư khẳng định: “Đứng trước những thời cơ và thách thức mới, yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng nước ta là phải tiếp tục xây dựng, giữ gìn và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực sự là "nền tảng tinh thần", "động lực phát triển", và "soi đường cho quốc dân đi"; phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng, tạo ra sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc để tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, thực hiện thành công mục tiêu đưa nước ta trở thành quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa vào giữa thế kỷ XXI”.
Từ Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 đến Hội nghị văn hóa toàn quốc năm 2021, nhìn lại những chặng đường đã qua để thấy những tìm tòi, sáng tạo lý luận về văn hóa của Đảng gắn liền với sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Các giá trị lý luận văn hóa thời kỳ đổi mới được nhận thức đầy đủ, được bổ sung, hoàn thiện một cách khoa học, cách mạng và nhân văn, nâng cao sức tỏa sáng để tiếp tục “soi đường cho quốc dân đi”.
