Xây dựng “sức đề kháng số” cho gia đình Việt Nam

"Giao tiếp ảo” lấn át “giao tiếp thực”

Tham luận tại Hội thảo khoa học “Tăng cường công tác tham mưu xây dựng gia đình trong tình hình mới” do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH,TT&DL), Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐH Quốc gia Hà Nội) phối hợp vừa tổ chức cuối tháng 7/2026, ông Khuất Văn Quý, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện, Bộ VH,TT&DL cho biết, lối sống hiện đại và sự bùng nổ công nghệ đã tạo ra những rào cản vô hình, làm thay đổi cách thức giao tiếp giữa các thành viên trong gia đình. Thay vì trò chuyện trực tiếp, các thế hệ đang có xu hướng kết nối qua màn hình ngay cả khi ở chung nhà, dẫn đến sự lỏng lẻo về mặt cảm xúc.

Theo số liệu khảo sát của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, có hơn 40% trẻ em cảm thấy thiếu sự thấu hiểu từ phía cha mẹ do những khác biệt về quan điểm sống và thói quen sinh hoạt trong kỷ nguyên số. “Thách thức từ chuyển đổi số đã và đang làm thay đổi sâu sắc phương thức giao tiếp, tương tác và tổ chức đời sống gia đình. Tình trạng “giao tiếp ảo” lấn át “giao tiếp thực” có thể dẫn đến khoảng cách thế hệ, thiếu chia sẻ và thấu hiểu trong nội bộ gia đình. Đồng thời, việc tiếp cận thông tin không kiểm soát, đặc biệt đối với trẻ em và thanh, thiếu niên, có thể tác động tiêu cực đến nhận thức, hành vi và hệ giá trị gia đình truyền thống”, theo ông Quý.

Sự bùng nổ công nghệ đã tạo ra những rào cản vô hình, làm thay đổi cách thức giao tiếp giữa các thành viên trong gia đình. (Nguồn: Thiên Tường art)

Cùng quan điểm, Đại tá, Tiến sĩ Trịnh Khắc Cường, Phó Cục trưởng Cục An ninh Chính trị nội bộ, Bộ Công an nhấn mạnh, nhiều vấn đề mà trước đây trẻ em tìm đến cha mẹ để hỏi thì nay được tìm kiếm trên các nền tảng số hoặc thông qua các ứng dụng AI. Sự phổ biến của các thiết bị điện tử thông minh và mạng xã hội đang làm gia tăng tình trạng “ngắt kết nối thực chất” giữa các thành viên trong gia đình. Nhiều gia đình tuy sống chung một mái nhà nhưng lại thiếu đi sự trò chuyện, chia sẻ và quan tâm trực tiếp; sự lạm dụng công nghệ khiến các thành viên, đặc biệt là trẻ em, ngày càng giảm thiểu tương tác trực tiếp với người lớn.

“Thực trạng này không chỉ nới rộng khoảng cách giữa các thế hệ trong gia đình, mà về lâu dài gây rạn nứt mối quan hệ cốt lõi, ảnh hưởng đến sự bền vững của mái nhà Việt Nam. Đây cũng là vấn đề mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trăn trở, cảnh báo qua các biểu hiện như “sự thưa vắng đối thoại, phai nhạt nếp nhà”, hay sự xuất hiện của “khoảng cách giữa các thế hệ”, thái độ “vô cảm”...”, Đại tá, Tiến sĩ Trịnh Khắc Cường cho biết.

Gia đình cần có “sức đề kháng số”

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đưa ra yêu cầu xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số; đồng thời nhấn mạnh văn hóa thượng tôn pháp luật và làm trong sạch môi trường văn hóa số.

Từ việc triển khai Nghị quyết 80 có thể thấy giáo dục kỹ năng số phải trở thành một bộ phận của giáo dục gia đình. Cha mẹ cần được hỗ trợ để đồng hành với con trong môi trường số; trẻ em được trang bị khả năng nhận diện rủi ro; người cao tuổi được hướng dẫn sử dụng dịch vụ số an toàn. Cùng với bảo vệ dữ liệu cá nhân và phòng, chống tội phạm mạng, cần xây dựng văn hóa sử dụng công nghệ trong gia đình: tôn trọng đời tư, kiểm soát thời gian thiết bị, duy trì giao tiếp trực tiếp, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm đối với hành vi trên mạng.

“Ở góc độ khoa học xã hội, có thể xem thuật toán và trí tuệ nhân tạo đang trở thành một “tác nhân xã hội hóa mới”, tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành nhận thức và hệ giá trị của thế hệ trẻ. Điều này không có nghĩa công nghệ thay thế vai trò của gia đình, nhưng cho thấy gia đình không còn là chủ thể duy nhất định hướng giá trị. Nếu cha mẹ thiếu kỹ năng số, thiếu khả năng đồng hành cùng con trên môi trường mạng thì khoảng cách giữa các thế hệ sẽ ngày càng lớn và chức năng giáo dục của gia đình có nguy cơ bị suy giảm. Trong bối cảnh đó, xây dựng gia đình không chỉ còn là giữ gìn nề nếp, gia phong mà cần nâng cao năng lực số của cha mẹ, giúp gia đình tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong việc định hướng giá trị và phát triển nhân cách của các thế hệ”, Đại tá, Tiến sĩ Trịnh Khắc Cường nêu quan điểm.

Cũng theo Đại tá, Tiến sĩ Trịnh Khắc Cường, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xây dựng “sức đề kháng số” của gia đình Việt Nam. Khái niệm “sức đề kháng số của gia đình” như một năng lực tổng hợp, bao gồm khả năng nhận biết và ứng phó với các nguy cơ trên không gian mạng; kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân và tài sản số; khả năng chọn lọc, kiểm chứng thông tin; ý thức chấp hành pháp luật trên môi trường số; đồng thời giữ gìn, phát huy hệ giá trị văn hóa tốt đẹp của gia đình Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế.

“Đây không chỉ là vấn đề trang bị kỹ năng công nghệ mà còn là quá trình xây dựng bản lĩnh văn hóa, năng lực thích ứng và khả năng tự bảo vệ của mỗi gia đình. Một gia đình có “sức đề kháng số” tốt sẽ không chỉ hạn chế được các nguy cơ từ không gian mạng mà còn có đủ năng lực để biến chuyển đổi số thành động lực nâng cao chất lượng cuộc sống, phát triển kinh tế và giáo dục các thế hệ tương lai”, Đại tá, Tiến sĩ Trịnh Khắc Cường nhấn mạnh.