Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: Bảo tồn không chỉ là “giữ lại” một ngôi nhà

“Tôi rất vui và tự hào vì tiếp tục được góp sức giữ gìn ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình”

Chiều ngày 7/11/2026, tại không gian nhà Tày, Vườn Kiến trúc dân gian, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) tổ chức chương trình giao lưu với chủ đề “Sửa chữa và nâng cấp trưng bày ngôi nhà Tày: tri thức cộng đồng và thực hành bảo tồn”.

Chương trình là dịp gặp gỡ, trao đổi giữa những người thợ dân tộc Tày đến từ Thái Nguyên với các nhà nghiên cứu, chuyên gia và công chúng về kiến trúc nhà sàn truyền thống, kinh nghiệm làm nhà, kỹ thuật sửa chữa và trao truyền tri thức trong cộng đồng. Qua đó, góp phần làm rõ vai trò của chủ thể văn hóa trong công tác cùng bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Bảo tàng.

Sinh viên khoa Văn hóa học, trường ĐH Văn hóa Hà Nội rất quan tâm đến kỹ thuật dựng nhà truyền thống của người Tày. (Nguồn ảnh BTDTHVN)

Ngôi nhà Tày tại Bảo tàng có nguồn gốc từ gia đình ông Đào Thế Diện ở bản Thẩm Rộc, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên, được xây dựng năm 1967. Năm 1999, ngôi nhà được 12 người thợ người Tày từ địa phương trực tiếp dựng lại tại Bảo tàng và từng được sửa chữa qua nhiều đợt. Đây là công trình kiến trúc truyền thống phản ánh tri thức dân gian trong lựa chọn vật liệu, kỹ thuật dựng nhà và tổ chức không gian sinh hoạt của người Tày.

Trải qua thời gian, dưới tác động của điều kiện thời tiết và môi trường, một số bộ phận của ngôi nhà đã xuống cấp, cần được sửa chữa nhằm duy trì đặc trưng kiến trúc, bảo đảm an toàn và phục vụ hoạt động trưng bày.

Công tác chuẩn bị cho việc sửa chữa, nâng cấp ngôi nhà Tày được Bảo tàng chuẩn bị từ nhiều tháng trước; trong quá trình triển khai sửa chữa nhà Tày có sự tham gia trực tiếp của 16 người thợ Tày đến từ tỉnh Thái Nguyên, gồm 12 nam và 4 nữ.

Trên cơ sở kiểm tra tình trạng thực tế, những người thợ tiến hành tháo dỡ mái, xử lý vật liệu, gia công và thay thế các cấu kiện hư hỏng như cột, kèo, xiên, câu đầu; đồng thời gia cố hệ khung, sửa chữa sàn nhà và khu vực chuồng gia súc. Các vật liệu truyền thống như gỗ, lá cọ, mai, vầu, nứa tiếp tục được sử dụng trong quá trình sửa chữa. Công việc được thực hiện trên cơ sở kết hợp yêu cầu chuyên môn của Bảo tàng với kinh nghiệm và kỹ thuật của những người thợ địa phương, nhằm duy trì kết cấu và đặc trưng kiến trúc vốn có của ngôi nhà.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng, chia sẻ: “Trong định hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, chúng tôi luôn coi trọng vai trò của cộng đồng, những người sáng tạo, nắm giữ và thực hành di sản. Việc mời chính những người thợ Tày trực tiếp về sửa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình không chỉ nhằm bảo đảm tính chân xác của công trình mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với tri thức và kinh nghiệm dân gian.

Chúng tôi mong muốn thông qua hoạt động này, công chúng không chỉ tìm hiểu một công trình kiến trúc truyền thống mà còn hiểu hơn về những giá trị văn hóa, tri thức và con người đã tạo dựng, gìn giữ ngôi nhà qua nhiều thế hệ. Đó cũng là cách Bảo tàng kết nối di sản với đời sống đương đại, góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo tồn di sản văn hóa”.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng: Hoạt động là cách Bảo tàng kết nối di sản với đời sống đương đại (Nguồn ảnh BTDTHVN)

Đợt sửa chữa lần này có sự tham gia của những người thợ thuộc nhiều thế hệ, trong đó có một gia đình gồm bố, mẹ và hai người con trai cùng làm việc. Đặc biệt, ông Đào Trung Tuyến (58 tuổi), người từng tham gia dựng ngôi nhà Tày tại Bảo tàng năm 1999, tiếp tục trở lại trong đợt này. Sự gắn bó của những người thợ qua các lần sửa chữa không chỉ góp phần duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn tạo cơ hội trao đổi, truyền dạy kinh nghiệm giữa các thế hệ.

“Năm 1999, tôi đã cùng anh em đến Bảo tàng dựng ngôi nhà Tày. Lần này được trở lại, tôi rất vui và tự hào vì tiếp tục được góp sức giữ gìn ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình. Chúng tôi cố gắng sửa chữa cẩn thận, giữ đúng cách làm nhà của người Tày để ngôi nhà được bền lâu. Tôi mong Bảo tàng tiếp tục quan tâm, gìn giữ và giới thiệu ngôi nhà cho nhiều người biết đến. Mong rằng khi đến tham quan, mọi người, nhất là các bạn trẻ, sẽ hiểu thêm về cách làm nhà, cuộc sống và văn hóa của người Tày, từ đó thêm trân trọng những giá trị truyền thống của các dân tộc Việt Nam”, ông Đào Trung Tuyến chia sẻ.

PGS.TS. Lê Hải Đăng, Giám đốc Bảo tàng và các nhà nghiên cứu trao giấy chứng nhận, quà tri ân cho nhóm thợ Tày tham gia sửa chữa ngôi nhà (Nguồn ảnh BTDTHVN)

Quá trình chuyển hóa vốn văn hóa thành sản phẩm và trải nghiệm có khả năng tạo giá trị mới

Từ quá trình sửa nhà Tày, chương trình giao lưu tập trung trao đổi về tri thức dân gian thông qua kỹ thuật làm nhà truyền thống, kinh nghiệm lựa chọn, xử lý vật liệu, các công đoạn dựng, sửa chữa và lợp mái và mong muốn bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc tại Bảo tàng. Những người thợ sẽ trực tiếp chia sẻ kinh nghiệm, cách phân công công việc, quá trình học nghề, truyền nghề và những thay đổi trong thực hành kiến trúc nhà sàn tại địa phương hiện nay.

Cùng với đó, các nhà nghiên cứu và chuyên gia trao đổi về yêu cầu bảo tồn ngôi nhà truyền thống trong bối cảnh hiện nay, mối quan hệ giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm cộng đồng, cũng như những vấn đề đặt ra trong việc bảo tồn kiến trúc truyền thống trước sự biến đổi của đời sống đương đại.

Về phía Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, thông qua chương trình, Bảo tàng mong muốn chia sẻ việc bảo tồn kiến trúc truyền thống không chỉ là duy trì hình thức và kết cấu vật chất của công trình mà còn gắn với việc nhận diện, ghi chép và trao truyền những tri thức, kỹ năng, kinh nghiệm của cộng đồng. Sự tham gia trực tiếp của những người thợ Tày trong quá trình sửa chữa góp phần duy trì tính chân xác của công trình, đồng thời tạo điều kiện để Bảo tàng tiếp tục nghiên cứu, bổ sung tư liệu và nâng cao chất lượng giới thiệu di sản đến công chúng.

Tại khu trưng bày ngoài trời, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam hiện lưu giữ 11 công trình kiến trúc truyền thống tiêu biểu của các dân tộc; việc xây dựng, sửa chữa và bảo dưỡng đều chú trọng sự tham gia trực tiếp của nghệ nhân, người dân địa phương – những chủ thể nắm giữ tri thức về vật liệu, kỹ thuật và tập quán liên quan đến kiến trúc truyền thống.

Đợt tu sửa nhà Hà Nhì vào tháng 4/2026 là một ví dụ điển hình: 5 người thợ Hà Nhì từ Y Tý trực tiếp sửa nhà, sử dụng vật liệu và kỹ thuật truyền thống, đồng thời có sự tham gia của nhiều thế hệ để kỹ năng làm nhà được trao truyền theo phương thức “cầm tay chỉ việc”. Còn với nhà mồ Gia-rai, bên cạnh việc bảo tồn hình thái kiến trúc nguyên gốc, Bảo tàng bổ sung mái che, hệ thống chiếu sáng và điều kiện tiếp cận mới nhằm giúp công chúng cảm nhận rõ hơn giá trị thẩm mỹ, tín ngưỡng của công trình. Và hôm nay là sự tham gia trực tiếp của 16 người thợ Tày đến từ tỉnh Thái Nguyên để sửa chữa và nâng cấp trưng bày ngôi nhà Tày.

Ngôi nhà người Hà Nhì tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam được tu sửa vào tháng 4/2026 (Nguồn ảnh BTDTHVN)

Nhìn từ góc độ công nghiệp văn hóa, đây không còn đơn thuần là hoạt động tu bổ hiện vật, mà là quá trình chuyển hóa vốn văn hóa thành những sản phẩm và trải nghiệm có khả năng tạo giá trị mới. Tri thức dựng nhà, kỹ thuật thủ công, câu chuyện của cộng đồng, kiến trúc, nghi lễ và ký ức tộc người được kết nối với nghiên cứu, thiết kế trưng bày, giáo dục trải nghiệm và hoạt động tham quan để hình thành một chuỗi giá trị văn hóa.

Người dân không chỉ là “đối tượng được giới thiệu” mà trở thành người cung cấp tri thức, người thực hành và đồng sáng tạo nội dung với bảo tàng. Cách làm ấy cũng gợi mở một hướng phát triển công nghiệp văn hóa bền vững: thay vì thương mại hóa bề mặt của di sản, cần đầu tư vào tri thức, câu chuyện, trải nghiệm và quyền tham gia của chính cộng đồng, để mỗi di sản vừa được bảo tồn đúng bản chất, vừa có khả năng tạo ra giá trị giáo dục, du lịch, sáng tạo và kinh tế trong đời sống đương đại.