Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng: Hòa giải ở cơ sở phải hài hòa giữa tự quản cộng đồng và quản lý nhà nước

Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến của các đại biểu Quốc hội về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trân trọng cảm ơn các đại biểu đã có những ý kiến sâu sắc, tâm huyết, chuyên nghiệp, tập trung vào nhiều nội dung sát đáng của dự thảo Luật. Theo Bộ trưởng, đây là những ý kiến có giá trị để cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự án Luật.

Duy trì bầu hòa giải viên, bổ sung hình thức chỉ định

Liên quan đến cơ chế lựa chọn hòa giải viên tại Điều 8, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết Chính phủ chủ trương duy trì cơ chế bầu hòa giải viên kết hợp bổ sung hình thức chỉ định hòa giải viên. Theo Bộ trưởng, đây là phương án được lựa chọn nhằm hài hòa giữa tính tự quản của cộng đồng với yêu cầu về hiệu quả quản lý nhà nước.

Bản chất của hòa giải ở cơ sở là tính tự nguyện, tự chủ. Vì vậy, việc bầu hòa giải viên có ý nghĩa quan trọng, giúp cộng đồng lựa chọn được những người có uy tín, am hiểu phong tục, tập quán và có khả năng thuyết phục, vận động các bên. Khi hòa giải viên được chính cộng đồng lựa chọn, người dân cũng có niềm tin hơn vào quá trình hòa giải. Bộ trưởng nhấn mạnh, việc duy trì hình thức bầu còn nhằm tránh tình trạng “hành chính hóa” hoạt động hòa giải ở cơ sở.

Tuy nhiên, từ thực tiễn, việc chỉ sử dụng một phương thức bầu có thể gặp khó khăn trong một số trường hợp. Vì vậy, dự thảo bổ sung cơ chế chỉ định hòa giải viên nhằm bảo đảm hoạt động của tổ hòa giải không bị gián đoạn trong những tình huống cần thiết. Đối với hình thức bầu, dự thảo Luật cũng được thiết kế theo hướng linh hoạt, cho phép lấy ý kiến bằng phiếu, giơ tay, bỏ phiếu kín hoặc biểu quyết trực tuyến.

Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu ý kiến của các đại biểu về việc có thể thực hiện bầu thông qua mạng xã hội, cũng như đề xuất quy định thời hạn bầu, chẳng hạn từ 1 đến 3 ngày, để tạo điều kiện cho người dân tham gia đầy đủ. Những nội dung quá chi tiết như cách thức tổ chức, thời hạn cụ thể… có thể được nghiên cứu quy định tại văn bản dưới luật, nhằm tránh tình trạng Luật quy định quá chi tiết, khó bảo đảm tính linh hoạt trong quá trình tổ chức thực hiện.

Về phạm vi hòa giải và các loại vi phạm pháp luật được hòa giải, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết nguyên tắc chung là hòa giải ở cơ sở được thực hiện đối với các mâu thuẫn, tranh chấp và vi phạm pháp luật, trừ những trường hợp xâm phạm lợi ích quốc gia, các trường hợp là tội phạm hoặc vi phạm thuộc diện phải xử lý hành chính, hình sự theo quy định.

Để giúp hòa giải viên ở cơ sở dễ dàng xác định những vụ việc thuộc phạm vi hòa giải, cơ quan soạn thảo dự kiến sẽ cụ thể hóa các hành vi vi phạm có thể được hòa giải trong dự thảo Nghị định hướng dẫn. Trong đó, có các hành vi vi phạm chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc xử phạt vi phạm hành chính.

Đối với những hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng thuộc trường hợp khởi tố theo yêu cầu của bị hại, dự thảo cũng nghiên cứu quy định để xác định rõ phạm vi có thể tiến hành hòa giải. Đối với những vi phạm liên quan đến phòng, chống bạo lực gia đình nhưng chưa gây hậu quả nghiêm trọng, việc hòa giải được khuyến khích nhằm góp phần ngăn chặn mâu thuẫn tiếp tục phát sinh và hành vi vi phạm tái diễn. Một nhóm khác được Bộ trưởng đề cập là vi phạm của người chưa thành niên thuộc diện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu, giải trình và hoàn thiện dự án Luật.

Bộ trưởng cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát kỹ các trường hợp này, bảo đảm phân định rõ ràng giữa phạm vi hòa giải ở cơ sở với những vụ việc phải được cơ quan có thẩm quyền xử lý theo trình tự hành chính hoặc hình sự. Mục tiêu là tránh tình trạng hòa giải ở cơ sở bị hiểu hoặc áp dụng theo hướng thay thế cho việc xử lý hành chính, hình sự đối với những vụ việc có tính chất nghiêm trọng.

Bảo đảm nguồn lực cho công tác hòa giải

Về ứng dụng công nghệ thông tin và hòa giải trực tuyến, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết trong quá trình thảo luận có ý kiến đề nghị chưa quy định nội dung này trong Luật. Tuy nhiên, cũng có nhiều đại biểu ủng hộ việc bổ sung hòa giải trực tuyến, đồng thời đề nghị phải thiết lập những nguyên tắc chặt chẽ để bảo đảm quyền và lợi ích của các bên.

Theo Bộ trưởng, dự thảo Luật sẽ quy định những nguyên tắc cơ bản, còn các nội dung cụ thể sẽ giao Chính phủ hướng dẫn để bảo đảm phù hợp với điều kiện thực tế. Cách tiếp cận này cũng nhằm tránh việc áp dụng cứng nhắc hòa giải trực tuyến tại những khu vực chưa đáp ứng điều kiện về hạ tầng công nghệ, nhất là vùng sâu, vùng xa, nơi khả năng tiếp cận mạng và điều kiện kỹ thuật còn hạn chế. Việc đưa hòa giải trực tuyến vào Luật được đặt trong mối quan hệ giữa yêu cầu chuyển đổi số với điều kiện thực tế của từng địa bàn, bảo đảm công nghệ hỗ trợ hoạt động hòa giải chứ không trở thành rào cản đối với người dân.

Đối với vấn đề kinh phí hoạt động, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho biết, vấn đề này sẽ được nghiên cứu, phối hợp với Bộ Tài chính để bảo đảm sự phù hợp với các quy định của Luật Ngân sách nhà nước. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục cân nhắc về quy định này nhằm vừa bảo đảm tính khả thi của chính sách, vừa bảo đảm điều kiện hoạt động của công tác hòa giải ở cơ sở.

Kết thúc phần giải trình, Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra của Quốc hội để tiếp thu tối đa các ý kiến của đại biểu, giải trình đầy đủ, thấu đáo và tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), trình Quốc hội xem xét.