Chuyên gia đề xuất tiếp tục hoàn thiện chính sách thuế thuốc lá sau năm 2031

Chia sẻ tại Hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra”, diễn ra mới đây, ThS. Nguyễn Anh Dương - Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho biết, y tế và chăm sóc sức khỏe là một trong 4 trụ cột của mô hình phát triển xã hội tại Việt Nam trong giai đoạn mới, với định hướng chuyển mạnh từ chữa bệnh sang phòng bệnh, “lấy phòng bệnh làm ưu tiên”.

Nghị quyết số 72-NQ/TW cũng xác định đến năm 2030 phải tăng cường kiểm soát các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, trong đó có thuốc lá; đồng thời đặt ra nhiệm vụ giảm thiểu tiêu thụ các sản phẩm có hại cho sức khỏe. Do đó, kiểm soát thuốc lá cần được nhìn nhận như một nội dung gắn với mục tiêu nâng cao sức khỏe nhân dân và rộng hơn là quá trình chuyển đổi mô hình phát triển của Việt Nam.

Thuốc lá gây tổn thất về kinh tế cao gấp 5 lần số thu thuế từ thuốc lá

Phân tích về tác động kinh tế - xã hội, ThS. Nguyễn Anh Dương dẫn số liệu cho thấy, năm 2022 thiệt hại do thuốc lá tại Việt Nam lên tới khoảng 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP. Mức thiệt hại này cao gấp khoảng 5 lần số thu thuế từ thuốc lá. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao, nguồn lực bị mất đi do thuốc lá được chuyên gia nhìn nhận là một yếu tố cản trở mục tiêu tăng trưởng và phát triển con người.

Tác động của thuốc lá không chỉ thể hiện ở chi phí y tế. Theo ThS.Nguyễn Anh Dương, các nghiên cứu quốc tế cho thấy người đang hút thuốc có nguy cơ nghỉ làm cao hơn 33% so với người không hút, trung bình nghỉ thêm 2,74 ngày mỗi năm. Một nghiên cứu khác cho thấy, mỗi lao động hút thuốc khiến doanh nghiệp phát sinh thêm trung bình 5.816 USD chi phí/năm, trong đó hơn một nửa liên quan tới thời gian làm việc bị mất.

Ở cấp độ hộ gia đình, tác động còn thể hiện qua nguy cơ nghèo hóa và sự dịch chuyển chi tiêu khỏi những nhu cầu thiết yếu. Số liệu được trình bày cho thấy năm 2018 có khoảng 305.090 người bị đẩy vào nghèo do tác động của sử dụng thuốc lá, trong đó trẻ em chiếm 38,6%. Nhóm dân tộc thiểu số và khu vực nông thôn chịu tác động lớn hơn so với các nhóm còn lại.

Bên cạnh đó, chi tiêu cho thuốc lá cũng có thể lấn át chi tiêu cho giáo dục, lương thực, thực phẩm, đặc biệt ở các hộ thu nhập thấp.

"Khi chi cho thuốc lá tăng thêm 1 triệu đồng, tỷ trọng chi cho giáo dục và lương thực, thực phẩm của hộ gia đình có xu hướng giảm. Sau đợt tăng thuế năm 2016, tác động lấn át đối với chi giáo dục được ghi nhận giảm đáng kể", ông Dương nói.

Cũng theo ông Dương, từ những tác động trên, có thể thấy rằng thiệt hại do thuốc lá không dừng lại ở sức khỏe mà còn làm giảm năng suất lao động, gây tổn thất GDP, làm gia tăng nguy cơ nghèo và lấn át nguồn lực dành cho giáo dục, dinh dưỡng. Đây là những yếu tố có thể ảnh hưởng trực tiếp tới mục tiêu phát triển nguồn nhân lực và tăng trưởng bền vững.

Cần xây dựng lộ trình thuế sau năm 2031 và cơ chế điều chỉnh phù hợp

Một nội dung được ThS. Nguyễn Anh Dương nhấn mạnh là vai trò của chính sách thuế trong kiểm soát thuốc lá. Theo vị chuyên gia, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt năm 2025 đánh dấu bước chuyển sang cơ chế thuế hỗn hợp, gồm mức thuế suất 75% giá tính thuế kết hợp thuế tuyệt đối tính trên mỗi bao thuốc, áp dụng từ ngày 1/1/2027.

Theo lộ trình, mức thuế tuyệt đối là 2.000 đồng/bao vào năm 2027, tăng lên 4.000 đồng năm 2028, 6.000 đồng năm 2029, 8.000 đồng năm 2030 và 10.000 đồng từ năm 2031. Tuy nhiên, tài liệu dẫn khuyến nghị của WHO cho thấy mức 10.000 đồng/bao vào năm 2031 vẫn thấp hơn mức 15.000 đồng/bao vào năm 2030 được tổ chức này đề xuất. Ngoài ra, tỷ trọng thuế trong giá bán lẻ thuốc lá tại Việt Nam cũng còn thấp so với mức khuyến nghị.

Từ đó, ThS Nguyễn Anh Dương đề xuất, cần tiếp tục xây dựng lộ trình thuế sau năm 2031, đồng thời nghiên cứu cơ chế tự động điều chỉnh mức thuế nhằm duy trì hiệu quả của công cụ thuế trong kiểm soát tiêu dùng thuốc lá. Bên cạnh đó, cần tăng nguồn lực tài chính và thường xuyên cập nhật, đánh giá tác động kinh tế - xã hội của các giải pháp đã hoặc chuẩn bị triển khai, trong đó có tác động của cơ chế thuế hỗn hợp đối với thuốc lá.

Theo ông Dương, việc tăng thuế có thể mang lại “lợi ích kép”: Vừa góp phần giảm tiêu dùng thuốc lá, bảo vệ sức khỏe người dân, vừa tạo thêm nguồn thu để đầu tư cho các mục tiêu phát triển như giáo dục, y tế và chuyển đổi nghề.

Kết quả mô phỏng của nhóm nghiên cứu Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cũng cho thấy, các kịch bản điều chỉnh thuế đều có khả năng tạo thêm nguồn thu so với kịch bản cơ sở, đồng thời tác động theo hướng giảm nghèo và giảm bất bình đẳng.

Tuy nhiên, theo ThS Nguyễn Anh Dương, chính sách thuế không thể phát huy hiệu quả nếu đứng riêng lẻ. Ông đề xuất: song song với giải pháp thuế cần tiếp tục nâng cao năng lực hệ thống y tế, thực thi nghiêm lệnh cấm đối với thuốc lá điện tử, tăng cường bảo vệ người trẻ. Đồng thời cụ thể hóa Nghị quyết 72-NQ/TW thành các chương trình, kế hoạch hành động ở địa phương.

"Việc kiểm soát thuốc lá cũng cần sự tham gia của các ngành ngoài y tế, trách nhiệm lớn hơn của doanh nghiệp về nghĩa vụ tài chính và minh bạch thông tin, cùng vai trò của Mặt trận, đoàn thể, tổ chức xã hội, cơ sở nghiên cứu, báo chí và cộng đồng. Đây là yêu cầu cần thiết để chính sách kiểm soát thuốc lá thực sự trở thành một bộ phận của chiến lược bảo vệ sức khỏe, phát triển con người và chuyển đổi mô hình phát triển quốc gia", ông nói.