Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Từ bằng chứng đến yêu cầu hoàn thiện chính sách

Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì thuốc lá giúp người dân nhận biết rõ hơn những nguy cơ do thuốc lá gây ra, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên. Tại Việt Nam, cảnh báo hiện chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc. Quy định này đã được duy trì hơn 13 năm, trong khi nhiều quốc gia nâng diện tích cảnh báo lên 75%, 85% hoặc cao hơn.

Bộ hình ảnh cảnh báo hiện hành cũng đã được sử dụng trong thời gian dài, đặt ra yêu cầu đánh giá và đổi mới để duy trì hiệu quả. Mức cảnh báo 50% còn phù hợp hay không? Việc sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cần giải quyết những vấn đề gì? Nhằm làm rõ hơn về những nội dung này, Báo Pháp luật Việt Nam tổ chức tọa đàm “Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Từ bằng chứng đến yêu cầu hoàn thiện chính sách”.

Tham gia Tọa đàm là TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam và PGS. TS Lê Thị Thanh Hương – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng.

Tại Tọa đàm, các chuyên gia sẽ phân tích vai trò, hiệu quả của cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá; những bằng chứng về mối liên hệ giữa diện tích cảnh báo với khả năng thu hút sự chú ý, ghi nhớ thông tin và nhận thức về nguy cơ của thuốc lá, đặc biệt đối với trẻ em và thanh thiếu niên. Cùng với đó là đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên 85%, kinh nghiệm quốc tế trong thiết kế và cập nhật cảnh báo, việc bổ sung thông tin hỗ trợ cai thuốc cũng như những nội dung cần được cân nhắc khi sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Câu hỏi đầu tiên được đặt với TS. Nguyễn Huy Quang:

- Tại kỳ họp tới, Quốc hội sẽ xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Xin ông cho biết những nội dung chính được đề xuất sửa đổi lần này? Riêng với cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, nội dung này hiện chưa được đưa vào dự thảo, trong khi nhiều chuyên gia kiến nghị cần luật hóa. Từ góc độ pháp lý và quản lý nhà nước, ông đánh giá thế nào về vai trò của cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá trong công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện nay?

TS. Nguyễn Huy Quang - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, Trưởng ban Tư vấn, Phản biện và Giám định xã hội của Tổng hội Y học Việt Nam.

TS Nguyễn Huy Quang: Theo Tờ trình của Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Quốc hội, dự án Luật có hai nội dung chính.

Thứ nhất là thể chế hóa Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội về việc cấm các hành vi liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các chất gây nghiện, gây hại cho sức khỏe con người. Dự thảo đề cập đến các hành vi như sản xuất, kinh doanh, xuất khẩu, nhập khẩu, tàng trữ, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng các sản phẩm này.

Thứ hai là quy định cấm trưng bày thuốc lá tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ. Đây là một nội dung nhằm tăng cường kiểm soát thuốc lá và hạn chế việc quảng bá sản phẩm tại điểm bán.

Bên cạnh hai nội dung Chính phủ trình, một số đại biểu Quốc hội, chuyên gia và học giả đề xuất xem xét bổ sung thêm hai vấn đề. Một là mở rộng các địa điểm cấm hút thuốc, từng bước xây dựng môi trường không khói thuốc, bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành của mỗi người.

Hai là đưa quy định về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá vào luật. Hiện nội dung này được quy định ở văn bản dưới luật, nhưng nhiều ý kiến cho rằng cần luật hóa. Cảnh báo cần có diện tích đủ lớn, hình ảnh trực diện để người hút thuốc nhận biết rõ hơn tác hại và giúp thế hệ trẻ nâng cao nhận thức trước khi tiếp cận với thuốc lá.

Đây là nội dung rất đáng quan tâm tại tọa đàm hôm nay. Ý kiến của các đại biểu Quốc hội, chuyên gia và khán thính giả sẽ góp phần hoàn thiện pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Về vai trò của cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, trước hết cần nhìn vào quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Luật yêu cầu cảnh báo bằng chữ và hình ảnh, chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính trước và sau của bao thuốc; nội dung cảnh báo phải được thay đổi định kỳ hai năm một lần. Chính phủ quy định mức tăng diện tích phù hợp với từng thời kỳ. Quy định này góp phần nâng cao hiệu quả thông tin, giáo dục, truyền thông, nhất là với người hút thuốc và những người bị ảnh hưởng bởi khói thuốc.

Cảnh báo bằng hình ảnh có bốn tác dụng đáng chú ý:

Thứ nhất, hình ảnh tác động trực tiếp đến người hút thuốc. Những cảnh báo về ung thư phổi, ung thư vòm họng, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và các bệnh khác có thể khiến người hút thuốc suy nghĩ lại về hành vi của mình, cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc.

Thứ hai, khi cảnh báo chiếm ít nhất 50% diện tích hai mặt chính của bao thuốc, không gian dành cho việc quảng bá sức hấp dẫn của sản phẩm bị thu hẹp. Đây là một tác dụng quan trọng của quy định đã được thực hiện trong hơn 10 năm qua.

Thứ ba, thông điệp được lặp lại mỗi lần người hút thuốc mở bao. Nếu một người hút trung bình 20 điếu mỗi ngày, có thể hình dung hình ảnh cảnh báo xuất hiện thường xuyên đến mức nào trong một tháng, một năm. Người xung quanh nhìn thấy bao thuốc cũng có thể tiếp nhận thông tin này.

Thứ tư, đây là hình thức truyền thông có hiệu quả kinh tế cao. Cơ quan nhà nước quy định nội dung cảnh báo, còn doanh nghiệp in cảnh báo lên bao bì. Nhờ vậy, thông điệp được truyền trực tiếp tới người sử dụng thuốc lá và những người bị ảnh hưởng bởi khói thuốc mà không phát sinh chi phí in ấn cho Nhà nước.

Tác dụng của cảnh báo sức khỏe vì thế rất lớn. Công ước khung của Tổ chức Y tế thế giới về kiểm soát thuốc lá và các quốc gia thành viên đều có quy định cụ thể về nội dung này. Nhiều nước tiếp tục mở rộng diện tích cảnh báo, qua đó nâng cao nhận thức của người hút thuốc và những người trẻ đang bắt đầu tiếp cận với thuốc lá.

- Dưới góc độ y tế công cộng, cảnh báo sức khỏe có ý nghĩa như thế nào trong việc ngăn ngừa trẻ em và thanh thiếu niên thử và bắt đầu sử dụng thuốc lá, thưa PGS.TS Lê Thị Thanh Hương?

PGS. TS Lê Thị Thanh Hương – Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế Công cộng.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Muốn giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá thì trước hết cần giảm ý định sử dụng thuốc lá ở giới trẻ. Cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trên bao bì có thể góp phần quan trọng vào mục tiêu đó. Bao thuốc lá không chỉ là vật chứa sản phẩm mà còn là nơi truyền tải thông điệp. Nếu ngành công nghiệp thuốc lá tìm cách tận dụng bao bì để tăng sức hấp dẫn của sản phẩm, thì cảnh báo sức khỏe có thể sử dụng không gian ấy để truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá đến nhiều nhóm đối tượng, đặc biệt là người trẻ.

Nghiên cứu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2024 do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện cho thấy, có người bắt đầu hút thuốc từ trước tuổi 15. Theo kết quả được chúng tôi trình bày, tỷ lệ nam giới đang hút thuốc bắt đầu hút trước độ tuổi này vào khoảng gần 10%; đồng thời, cứ 10 người hút thuốc thì khoảng 6 người bắt đầu hút từ khi còn trẻ. Đây là vấn đề đáng quan tâm, bởi hút thuốc từ sớm có thể dẫn đến lệ thuộc nicotine trong thời gian dài. Vì vậy, cảnh báo bằng hình ảnh với diện tích đủ lớn sẽ giúp truyền tải thông tin về tác hại của thuốc lá thường xuyên, trực tiếp đến người hút thuốc và cộng đồng. Tổ chức Y tế thế giới đánh giá đây là một biện pháp truyền thông có chi phí thấp nhưng hiệu quả cao.

Kinh nghiệm tại Australia cũng cho thấy, cảnh báo bằng hình ảnh có thể giúp người trẻ chú ý và trao đổi nhiều hơn về tác hại của thuốc lá. Khi cảnh báo được mở rộng, nhận thức về các bệnh do thuốc lá gây ra, cả ở người hút thuốc và người hút thuốc thụ động, cũng được quan tâm hơn. Qua đó, bao bì thuốc lá trở thành một kênh truyền thông hướng đến người trẻ và cộng đồng.

Đồng tình với ý kiến của PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, TS Nguyễn Huy Quang cho biết thêm, cảnh báo sức khỏe tác động đến hai nhóm chính. Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể giúp họ nhận thức rõ hơn về nguy cơ đối với sức khỏe, từ đó cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc. Đặc biệt, cảnh báo có ý nghĩa phòng ngừa đối với thế hệ trẻ. Nếu một người bắt đầu hút thuốc từ tuổi 14, 15 và bị lệ thuộc nicotine, việc cai thuốc về sau sẽ rất khó khăn. Do đó, giúp trẻ em, thanh thiếu niên không bắt đầu hút thuốc là biện pháp có ý nghĩa lớn đối với sức khỏe cộng đồng và mang lại hiệu quả kinh tế lâu dài.

- Vậy thưa PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, các bằng chứng nghiên cứu cho thấy gì về mối liên hệ giữa diện tích cảnh báo sức khỏe với khả năng thu hút sự chú ý, ghi nhớ thông tin và nhận thức về nguy cơ của thuốc lá?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Các nghiên cứu cho thấy cảnh báo sức khỏe có thể tác động theo một chuỗi: hình ảnh nổi bật giúp người xem chú ý; sự chú ý tạo điều kiện để họ ghi nhớ và hiểu thông tin; từ đó, cảm xúc và nhận thức về nguy cơ có thể thay đổi, dẫn đến thay đổi hành vi.

Với người đang hút thuốc, cảnh báo có thể góp phần tăng ý định bỏ thuốc và thúc đẩy họ thực hiện việc cai thuốc. Với người trẻ, thông tin về tác hại có thể giúp giảm ý định dùng thử thuốc lá. Vì vậy, cảnh báo bằng hình ảnh là điểm khởi đầu quan trọng để thu hút sự chú ý của cả người hút thuốc lẫn người không hút thuốc. Diện tích cảnh báo càng lớn thì thông điệp càng dễ được nhìn thấy. Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị cảnh báo bằng hình ảnh chiếm ít nhất 50% diện tích bao thuốc và cho rằng diện tích lớn hơn sẽ giúp cảnh báo nổi bật hơn.

Nhiều quốc gia đã nghiên cứu và áp dụng cảnh báo chiếm 75%, 85%, thậm chí 100% diện tích bao thuốc, hoặc sử dụng bao bì trơn. Các bằng chứng cho thấy cảnh báo lớn có thể làm giảm sức hấp dẫn của bao bì, hạn chế tác động của thương hiệu và giúp người dân nhận thức rõ hơn về nguy cơ bệnh tật do thuốc lá gây ra.

Tại Việt Nam, số liệu chúng tôi theo dõi cho thấy, tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc giảm theo thời gian: từ khoảng 91% năm 2015 xuống còn khoảng 80% trong số liệu gần đây. Khi sự chú ý giảm, khả năng ghi nhớ thông tin và nhận thức về nguy cơ cũng có thể giảm theo. Vì vậy, cần tăng diện tích cảnh báo, đồng thời thay đổi mẫu hình ảnh để thông điệp tiếp tục gây chú ý và tác động trực diện.

TS. Nguyễn Huy Quang và PGS.TS Lê Thị Thanh Hương trao đổi tại Tọa đàm.

TS Nguyễn Huy Quang: Tôi đồng tình với ý kiến của PGS.TS Lê Thị Thanh Hương. Cảnh báo sức khỏe tác động đến cả người đang hút thuốc và người trẻ. Với người hút thuốc, hình ảnh về tác hại đối với sức khỏe có thể khiến họ cân nhắc giảm hút hoặc cai thuốc. Với thanh thiếu niên, cảnh báo có thể góp phần ngăn các em bắt đầu sử dụng thuốc lá. Nếu hình ảnh được trình bày đủ nổi bật trên bao bì, người xem sẽ dễ nhận biết tác hại của sản phẩm hơn.

- Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã quy định Chính phủ quy định cụ thể mức tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe phù hợp với từng thời kỳ. Tuy nhiên, sau 13 năm thực hiện Luật, diện tích cảnh báo vẫn giữ ở mức 50%. Dưới góc độ pháp lý và thực tiễn thi hành, ông đánh giá như thế nào về vấn đề này?

TS. Nguyễn Huy Quang: Điều đầu tiên có thể thấy là Việt Nam đang tụt hậu so với thế giới. Năm 2013, khi quy định cảnh báo sức khỏe chiếm 50% diện tích mặt trước và mặt sau bao thuốc, Việt Nam từng đứng thứ 28 trong số các quốc gia có quy định về cảnh báo sức khỏe. Sau hơn 13 năm, diện tích này vẫn giữ nguyên ở mức 50%.

Hiện Việt Nam xếp thứ 95 trong số 140 quốc gia, vùng lãnh thổ có quy định về cảnh báo sức khỏe trên bao thuốc và thuộc nhóm cuối trong ASEAN. Trong khi đó, nhiều nước đã nâng diện tích cảnh báo lên trên 75%, thậm chí trên 85%; hơn 50 quốc gia đã áp dụng bao bì trơn. Ở Đông Nam Á, Đông Timor áp dụng cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau; Thái Lan áp dụng mức 85% ở cả hai mặt. Brunei, Lào, Myanmar và Singapore quy định mức 75%. Việt Nam hiện ở mức 50%, ngang Philippines và cao hơn Indonesia.

Những con số này cho thấy rõ vị trí của Việt Nam. Trong hơn 13 năm qua, chúng ta gần như vẫn sử dụng sáu mẫu cảnh báo sức khỏe cũ. Khi hình ảnh không thay đổi, người xem dễ trở nên quen mắt, làm giảm sự chú ý và tác động của cảnh báo. Một số quốc gia còn in số điện thoại hoặc địa chỉ hỗ trợ cai thuốc trên bao bì, trong khi Việt Nam chưa có thay đổi tương tự.

Luật hiện hành quy định cảnh báo sức khỏe chiếm ít nhất 50% diện tích mỗi mặt chính của bao thuốc, đồng thời giao Chính phủ quy định mức tăng phù hợp từng thời kỳ. Tuy nhiên, khi chưa có lộ trình cụ thể, diện tích cảnh báo vẫn giữ nguyên. Vì vậy, cần thay đổi cách tiếp cận: Đó là luật quy định nguyên tắc, còn Chính phủ xây dựng lộ trình rõ ràng, xác định cụ thể từng mốc tăng diện tích theo từng năm. Cách làm này giúp bảo đảm hiệu lực pháp lý và tạo điều kiện để cơ quan quản lý chủ động trong truyền thông, cảnh báo sức khỏe.

- Thưa PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, hiện Việt Nam quy định cảnh báo sức khỏe chiếm 50% diện tích mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá, trong khi WHO khuyến nghị mức cao hơn và nhiều quốc gia đã áp dụng cảnh báo với diện tích lớn, bà đánh giá như thế nào về đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên 85% mỗi mặt chính của bao bì thuốc lá?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Với kinh nghiệm nhiều năm tham gia công tác phòng, chống tác hại của thuốc lá, tôi hoàn toàn ủng hộ đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85%. Bên cạnh việc tăng diện tích, cần sớm thay đổi bộ hình ảnh cảnh báo hiện hành.

Thứ nhất, việc tăng diện tích cảnh báo phù hợp với xu hướng quốc tế. Việt Nam không chỉ chậm hơn nhiều nước về diện tích mà còn chậm trong việc luân phiên, cập nhật hình ảnh. Indonesia và Philippines có diện tích cảnh báo tương đương Việt Nam nhưng đã thay đổi cảnh báo định kỳ. Trong khi đó, Việt Nam vẫn sử dụng sáu mẫu được áp dụng từ năm 2013.

Đông Timor hiện có cảnh báo chiếm trung bình 92,5% diện tích bao thuốc, gồm 85% mặt trước và 100% mặt sau; Thái Lan áp dụng mức 85%, còn Brunei, Lào, Myanmar và Singapore áp dụng mức 75%. Thái Lan, Singapore, Lào và Myanmar cũng đã thực hiện bao bì chuẩn hóa, hạn chế màu sắc và yếu tố nhận diện thương hiệu. Kinh nghiệm này cho thấy việc tăng diện tích và luân phiên cảnh báo có thể triển khai được; doanh nghiệp có thể chủ động thực hiện khi có quy định và lộ trình rõ ràng.

Thứ hai, đề xuất này có cơ sở khoa học. Một nghiên cứu tại Việt Nam năm 2024 với 1.010 người trưởng thành hút thuốc đã thử nghiệm nhiều cách trình bày cảnh báo, trong đó có mẫu cảnh báo mới chiếm 85% diện tích. Kết quả cho thấy một số mẫu mới giúp tăng phản ứng cảm xúc tiêu cực và nhận thức về nguy cơ ung thư miệng, đột quỵ. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc kết hợp cảnh báo mới với thông tin đường dây tư vấn cai thuốc giúp người tham gia nhớ số tư vấn tốt hơn.

Thứ ba, khảo sát do Trường Đại học Y tế Công cộng thực hiện năm 2019 trên 1.420 người trưởng thành tại bảy tỉnh, thành phố cho thấy hơn 70% người tham gia ủng hộ tăng diện tích cảnh báo. Phần lớn lựa chọn mức 75% hoặc 80%; khoảng 22% ủng hộ cảnh báo chiếm toàn bộ diện tích bao thuốc. Đây là cơ sở cho thấy đề xuất nhận được sự đồng tình đáng kể từ cộng đồng.

Thứ tư, tăng cảnh báo sức khỏe có thể đem lại lợi ích lớn cho y tế và kinh tế. Tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc ở Việt Nam vẫn ở mức cao. Mỗi năm, thuốc lá gây hơn 100.000 ca tử vong; thiệt hại kinh tế ước tính khoảng 108.700 tỷ đồng, theo số liệu năm 2022. Trong khi đó, chi phí in cảnh báo do doanh nghiệp thực hiện, không sử dụng ngân sách nhà nước. Nếu cảnh báo góp phần giảm sử dụng thuốc lá, xã hội có thể giảm được một phần gánh nặng bệnh tật và chi phí kinh tế do thuốc lá gây ra.

Từ những lý do trên, tôi ủng hộ tăng diện tích cảnh báo sức khỏe lên 85%, đồng thời thay đổi hình ảnh định kỳ và bổ sung số điện thoại tư vấn cai thuốc miễn phí. Đây là cách giúp người hút thuốc lá biết nơi tìm kiếm hỗ trợ, đồng thời góp phần cải thiện vị trí của Việt Nam trong việc thực hiện cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.

- Vậy xin hai vị khách mời cho biết, khi đối chiếu với một số quốc gia đã áp dụng cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh với diện tích lớn trên bao bì thuốc lá, điểm nào trong chính sách cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá của Việt Nam cần được quan tâm điều chỉnh trước tiên và vì sao?

TS. Nguyễn Huy Quang: Tôi cho rằng: Luật nên quy định cụ thể mức cảnh báo và lộ trình thực hiện. Chẳng hạn, luật có thể quy định cảnh báo chiếm 85% diện tích bao thuốc; Sau 2 năm tăng lên 90%, rồi tiến tới bao bì trơn sau một thời gian nhất định.

Khi đã có nhiều bằng chứng khoa học về hiệu quả của cảnh báo sức khỏe, cần nhìn rõ câu hỏi: Vì sao nhiều nước làm được mà Việt Nam chưa làm được? Đâu là lực cản? Việc đưa cảnh báo lên 85% cũng chưa có nghĩa là Việt Nam vượt xa các nước trong khu vực. Chúng ta vẫn là nước đi sau, nhưng cần có bước tiến để không tiếp tục tụt lại. Tôi cho rằng phải đưa quy định cụ thể vào luật, thay vì để việc tăng diện tích phụ thuộc vào một lộ trình chưa rõ thời điểm.

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Tôi hoàn toàn nhất trí với những ý kiến của TS. Quang. Tôi xin nhấn mạnh ba việc: tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh lên 85% theo lộ trình; thay đổi bộ hình ảnh cảnh báo đã được sử dụng tại Việt Nam trong 13 năm qua; và bổ sung số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc miễn phí để người hút thuốc lá biết nơi tìm kiếm hỗ trợ.

Bổ sung ý kiến này, TS. Nguyễn Huy Quang cho biết: Trường Đại học Y tế Công cộng đang hỗ trợ Bộ Y tế xây dựng các mẫu cảnh báo mới. Một số hình ảnh đã được lựa chọn và có thể tạo ấn tượng mạnh. Tuy nhiên, cần quy định rõ thời hạn luân phiên mẫu cảnh báo. Luật hiện hành quy định thay đổi định kỳ hai năm một lần; chúng ta có thể nghiên cứu rút ngắn chu kỳ, chẳng hạn còn một năm hoặc 18 tháng. Nếu số mẫu tăng từ 6 lên 12, cũng cần quy định cụ thể việc luân phiên và cơ chế giám sát.

Cơ quan quản lý cần theo dõi doanh nghiệp có thay đổi mẫu đúng thời hạn hay không, đồng thời có chế tài đủ mạnh với trường hợp vi phạm. Kết quả thực hiện có thể được công khai để người dân biết. Chúng ta cũng có thể tận dụng chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu để theo dõi và báo cáo tình hình thực hiện. Vấn đề cốt lõi là có quyết tâm làm hay không; nếu đã làm thì phải làm đến cùng.

- Thưa TS. Nguyễn Huy Quang, nếu sửa đổi quy định về cảnh báo sức khỏe trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, theo ông cần quy định những nội dung cốt lõi nào ngay trong Luật và những nội dung nào có thể giao cho Chính phủ hoặc Bộ Y tế quy định chi tiết để vừa bảo đảm hiệu quả của chính sách, vừa tạo điều kiện cập nhật cảnh báo phù hợp với thực tiễn?

TS.Nguyễn Huy Quang: Hiện nay, Quốc hội đang xem xét việc đưa nội dung này vào luật, còn Chính phủ và Bộ Y tế chưa đề xuất quy định cụ thể vì cho rằng Chính phủ có thể căn cứ tình hình thực tiễn để quyết định mức tăng diện tích cảnh báo. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu lực của luật, tôi cho rằng cần quy định ngay trong luật mức diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh, chẳng hạn 85%, cùng chu kỳ luân phiên. Thời hạn có thể là một năm, 18 tháng hoặc 24 tháng. Nội dung, hình ảnh cụ thể và số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc có thể giao Chính phủ hoặc Bộ Y tế hướng dẫn.

Luật cũng có thể quy định lộ trình: khi luật có hiệu lực, cảnh báo chiếm 85%; Sau 2 năm tăng lên 90%, hoặc 5 năm lên 92,5% hoặc tiến tới bao bì trơn. Lộ trình cần rõ ràng, không nên phụ thuộc vào điều kiện kinh tế – xã hội chung chung, khó xác định.

Điều cuối cùng tôi muốn nói là chúng ta đang bảo vệ lợi ích sức khỏe. Khi cân nhắc lợi ích sức khỏe và lợi ích kinh tế, cần đặt lợi ích sức khỏe lên trên hết vì đây mới là yếu tố phát triển bền vững.

- Vậy nếu được gửi một kiến nghị tới cơ quan có thẩm quyền trong quá trình nghiên cứu sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, ông muốn nhấn mạnh nội dung gì liên quan tới cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá?

TS.Nguyễn Huy Quang: Trước hết, cần nhận thức đầy đủ những nội dung đã được trao đổi hôm nay. Từ nhận thức đến thay đổi hành vi, tôi mong các đại biểu Quốc hội sẽ đề xuất đưa cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh vào Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Thứ hai, cần có sự ủng hộ của các cơ sở y tế - nơi trực tiếp điều trị, dự phòng và theo dõi những người chịu ảnh hưởng của thuốc lá. Thuốc lá là yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh lý nghiêm trọng, đang gây gánh nặng lớn cho sức khỏe người dân. Sự đồng thuận của ngành y tế và cộng đồng sẽ góp phần tác động đến quyết định của các đại biểu Quốc hội.

Nếu cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh được đưa vào luật lần này, tôi cho rằng đó sẽ là một bước tiến quan trọng. Người hưởng lợi nhiều nhất là người dân. Mọi người, kể cả những người không hút thuốc, sẽ được bảo vệ tốt hơn và có cơ hội sống trong môi trường trong lành, không khói thuốc. Đó là quyền của người dân.

- Việt Nam có thể tham khảo những kinh nghiệm nào từ các quốc gia đã áp dụng cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh với diện tích lớn, đặc biệt về cách thiết kế cảnh báo và đánh giá hiệu quả sau khi chính sách được triển khai?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Tôi đã có dịp rà soát các báo cáo về kinh nghiệm của những quốc gia triển khai thành công việc tăng diện tích và luân phiên cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh. Trong khu vực có Thái Lan, Đông Timor; ngoài ra có Australia, Canada và một số nước khác. Có thể rút ra một số kinh nghiệm.

Trước hết, các nước xây dựng ngân hàng cảnh báo gồm nhiều mẫu với thông điệp đa dạng. Hình ảnh không chỉ phản ánh những bệnh do thuốc lá gây ra cho người hút, mà còn đề cập đến tác hại đối với người hút thuốc thụ động, như trẻ em và phụ nữ; những ảnh hưởng đến ngoại hình như hôi miệng, hỏng răng; hoặc các vấn đề sức khỏe mà giới trẻ quan tâm. Một số cảnh báo sử dụng hình ảnh, câu chuyện có thật về người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, ung thư phổi và những bệnh nghiêm trọng khác do thuốc lá.

Các mẫu được chia thành từng bộ để luân phiên theo thời hạn cụ thể. Chẳng hạn, Liên minh châu Âu có ngân hàng 14 hình ảnh cảnh báo, chia thành 3. bộ, luân phiên hàng năm. Australia có hai bộ cảnh báo, cũng được luân phiên theo chu kỳ 12 tháng. Khi đã có sẵn ngân hàng hình ảnh và lộ trình rõ ràng, doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị, giảm lo ngại về bao bì đã in hoặc chi phí phát sinh khi thay đổi cảnh báo.

Một kinh nghiệm nữa là cần khảo sát cộng đồng trước khi áp dụng mẫu mới, để đánh giá mức độ ủng hộ và hiệu quả của từng cảnh báo, từ đó lựa chọn hình ảnh phù hợp. Đồng thời, phải xây dựng cơ chế theo dõi, giám sát và đánh giá sau khi triển khai.

Tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Y tế Công cộng và các đồng nghiệp từng đánh giá sáu mẫu cảnh báo đang sử dụng trên nhiều nhóm đối tượng, từ người hút thuốc đến người không hút thuốc, từ người trẻ đến người lớn tuổi, ở cả nông thôn và thành thị. Việc đánh giá định kỳ nên được lồng ghép vào các cuộc điều tra quốc gia về tình hình sử dụng thuốc lá. Nếu cứ hai năm thu thập dữ liệu và theo dõi tác động của các mẫu cảnh báo, chúng ta sẽ có cơ sở để kịp thời điều chỉnh, thay thế hình ảnh khi hiệu quả giảm.

Tuy nhiên, chỉ có cảnh báo sức khỏe thì chưa đủ mà cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Các giải pháp cần đi cùng nhau gồm giáo dục, truyền thông để thay đổi nhận thức và hành vi. Bên cạnh đó, mở rộng môi trường không khói thuốc; Kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và các hoạt động thương mại liên quan đến thuốc lá; tiếp tục tăng thuế để nâng giá thuốc lá; tăng cường thanh tra, kiểm tra và giám sát việc thực hiện pháp luật. Đây cũng là cách để tiến gần hơn tới các mục tiêu trong Chiến lược quốc gia về phòng, chống tác hại của thuốc lá của Việt Nam.

- Trước khi khép lại tọa đàm, xin hai vị khách mời gửi một thông điệp ngắn tới cơ quan soạn thảo dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá về việc hoàn thiện quy định cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá?

PGS.TS Lê Thị Thanh Hương: Tôi xin nhắc lại các kiến nghị:

Thứ nhất, tăng diện tích cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh. Theo đề xuất hiện nay của Bộ Y tế, diện tích này sẽ tăng lên 80%. Việc tăng diện tích cần đi đôi với thay đổi mẫu cảnh báo. Nếu chỉ giữ hình ảnh cũ rồi phóng to lên thì hiệu quả sẽ hạn chế. Ngược lại, nếu thay hình ảnh nhưng giữ nguyên diện tích nhỏ, cảnh báo vẫn khó thu hút sự chú ý và có thể bị tem thuế che khuất. Vì vậy, cần đồng thời tăng diện tích và đổi mới mẫu cảnh báo.

Thứ hai, cần bổ sung số điện thoại đường dây tư vấn cai thuốc miễn phí trên bao bì. Theo thông tin tôi có, các đầu số được nhắc đến gồm Bệnh viện Bạch Mai: 1800 6606 và Bệnh viện Nhân dân Gia Định: 1800 1214. Khi người hút thuốc có ý định bỏ thuốc, họ sẽ biết nơi liên hệ để được hướng dẫn và hỗ trợ.

Tôi mong muốn biến vỏ bao thuốc lá thành một kênh truyền tải thông điệp cảnh báo và truyền thông sức khỏe hiệu quả đến người sử dụng.

TS Nguyễn Huy Quang: Tôi có hai kiến nghị. Thứ nhất, cần đưa các nội dung ưu tiên mà PGS.TS Lê Thị Thanh Hương vừa nêu vào dự thảo luật, thay vì chỉ quy định trong nghị định. Nếu chờ luật được thông qua rồi mới xây dựng nghị định, việc triển khai có thể kéo dài, và chúng ta có nguy cơ lặp lại tình trạng nhiều năm không thay đổi cảnh báo sức khỏe.

Thứ hai, cần có quyết tâm thực hiện. Như câu nói quen thuộc: “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền”. Nếu các cơ quan có thẩm quyền, đặc biệt là các đại biểu Quốc hội, có quyết tâm chính trị cao, chúng ta có thể xây dựng được quy định hiệu quả về cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh trong Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Sau hơn 1 giờ hai chuyên gia chia sẻ ý kiến tâm huyết, Tọa đàm “Cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá: Từ bằng chứng đến yêu cầu hoàn thiện chính sách” kết thúc thành công. Hy vọng thông tin khoa học và thực tế tại tọa đàm góp phần giúp cấp, ngành chức năng sớm hoàn thiện chính sách, pháp luật về cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, để bảo vệ hiệu quả hơn sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ và kéo giảm chi phí điều trị bệnh tật liên quan đến thuốc lá.

Sau hơn 1 giờ khách mời chia sẻ ý kiến tâm huyết, tọa đàm kết thúc thành công.