Đề xuất thi lại môn Toán ở Tuyên Quang: Không thể dùng thi lại để thay thế xử lý gian lận

Quy chế thi không có quy định tổ chức thi lại vì gian lận

Trong khi địa phương cho rằng đây là giải pháp nhằm bảo đảm quyền lợi cho những học sinh học thật, thi thật, nhiều chuyên gia cho rằng đề xuất này chưa có cơ sở pháp lý, không phù hợp với khoa học khảo thí và có nguy cơ tạo tiền lệ không tốt cho các kỳ thi quốc gia.

Theo thông tin ban đầu từ cơ quan điều tra, giáo viên Nguyễn Hà Duy bị khởi tố với cáo buộc đã trực tiếp vào phòng thi hướng dẫn học sinh làm bài môn Toán. Kết quả bất thường sau kỳ thi cũng khiến dư luận đặt nhiều dấu hỏi khi Tuyên Quang có tới 154 bài thi đạt điểm 10 môn Toán, đứng thứ hai cả nước về tỷ lệ điểm tuyệt đối. Đáng chú ý, 147 trong số 154 điểm 10 này thuộc nhóm 328 thí sinh của Trường THPT Chuyên Tuyên Quang.

Sau cuộc họp báo ngày 9/7, Sở GD&ĐT Tuyên Quang cho biết đã tham mưu, đề xuất Bộ GD&ĐT xem xét cho tổ chức thi lại môn Toán đối với các thí sinh tại điểm thi này nhằm bảo đảm quyền lợi cho những em có năng lực thực chất nhưng có thể bị ảnh hưởng bởi sai phạm của cán bộ coi thi.

Đề xuất ngay lập tức tạo ra nhiều tranh luận. Một bên cho rằng học sinh không thể trở thành nạn nhân của sai phạm do người lớn gây ra. Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, nhiều chuyên gia pháp lý và giáo dục nhận định việc tổ chức thi lại trong trường hợp phát hiện gian lận có tổ chức là điều chưa từng có tiền lệ và cũng không phù hợp với quy định hiện hành.

Theo Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành, kỳ thi tốt nghiệp THPT được tổ chức một lần trong năm.Trong những trường hợp đặc biệt như thiên tai, dịch bệnh hoặc các sự cố bất khả kháng khiến thí sinh không thể tham dự kỳ thi theo kế hoạch chung, Bộ GD&ĐT mới xem xét tổ chức đợt thi bổ sung. Tuy nhiên, đối tượng của đợt thi này là những thí sinh chưa được dự thi do nguyên nhân khách quan chứ không phải để xử lý các vụ việc gian lận.

Điều đó đồng nghĩa, quy chế hiện hành không có điều khoản nào quy định việc tổ chức một kỳ thi lại cho một nhóm thí sinh khi phát hiện sai phạm trong quá trình coi thi.

Nếu cơ quan điều tra xác định có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm sai lệch kết quả kỳ thi thì đây là vụ án hình sự. Khi đó, việc xử lý phải được thực hiện theo quy định của pháp luật và quy chế thi, chứ không phải bằng cách tổ chức thêm một kỳ thi khác.

Nhiều chuyên gia cho rằng nếu chấp nhận tổ chức thi lại trong trường hợp gian lận thì vô hình trung sẽ biến chế tài xử lý vi phạm thành cơ hội “làm lại từ đầu”. Đó là điều đi ngược nguyên tắc thượng tôn pháp luật.

Cùng đó, sau buổi họp báo, Bộ GD&ĐT đã phát đi thông cáo báo chí về việc đã nhận được đề nghị của UBND tỉnh Tuyên Quang về việc tổ chức thi lại môn Toán tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Song Bộ sẽ chỉ quyết định phương án xử lý sau khi có kết quả xác minh đầy đủ, bảo đảm khách quan, công bằng và quyền lợi chính đáng của thí sinh.

Về đề nghị này, Bộ GD&ĐT yêu cầu UBND tỉnh Tuyên Quang tiếp tục chỉ đạo các cơ quan chức năng khẩn trương xác minh đầy đủ, khách quan bản chất vụ việc; làm rõ hành vi vi phạm, xác định rõ trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan và xử lý nghiêm theo đúng Quy chế thi cũng như các quy định của pháp luật.

Bộ GD&ĐT nhấn mạnh, việc xem xét phương án xử lý sẽ được thực hiện trên cơ sở Quy chế thi tốt nghiệp THPT, kết quả kiểm tra và xử lý của UBND tỉnh Tuyên Quang, kết quả xác minh của các cơ quan chức năng, đồng thời đánh giá toàn diện tác động của vụ việc.

Trên cơ sở đó, Bộ sẽ quyết định phương án xử lý phù hợp, bảo đảm khách quan, công bằng, công khai, đúng quy định của pháp luật; đồng thời bảo đảm tính nhân văn trong giáo dục, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của thí sinh.

Bộ GD&ĐT cũng khẳng định quan điểm xử lý là không để những thí sinh có năng lực thực chất bị ảnh hưởng đến cơ hội học tập, đồng thời giữ vững kỷ cương, sự công bằng và uy tín của Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026.

Chiều 9/7, UBND tỉnh Tuyên Quang đã tổ chức họp báo thông tin về kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. (Ảnh: N. Nguyên)

Cần phân biệt rất rõ lỗi trong tổ chức kỳ thi với hành vi vi phạm quy chế

Không chỉ đặt ra vấn đề pháp lý, đề xuất thi lại còn gây tranh luận dưới góc độ khoa học khảo thí. Một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia được xây dựng trên nguyên tắc tất cả thí sinh cùng làm bài trong cùng một thời điểm, với cùng điều kiện tổ chức và cùng một hệ thống đề thi đã được chuẩn hóa về độ khó, khả năng phân hóa cũng như tính tương đương.

Nếu tổ chức thi lại, chắc chắn sẽ phải sử dụng đề dự bị hoặc xây dựng một đề hoàn toàn mới. Về mặt khoa học đo lường giáo dục, không có phương pháp nào có thể khẳng định tuyệt đối rằng đề thi mới có mức độ khó, độ phân hóa và khả năng đánh giá tương đương 100% với đề thi mà gần một triệu thí sinh trên cả nước đã làm trong kỳ thi chính thức. Điều này đồng nghĩa sẽ xuất hiện hai nhóm thí sinh cùng xét tuyển đại học nhưng làm hai đề thi khác nhau.

Ngay cả khi hội đồng ra đề nỗ lực xây dựng đề thi tương đương nhất có thể thì tranh cãi về tính công bằng vẫn rất khó tránh khỏi. Nhiều chuyên gia nhận định việc tạo ra một “sân chơi riêng” với một đề thi khác cho nhóm thí sinh liên quan đến vụ án gian lận có thể gây tâm lý bất bình đối với hàng triệu học sinh đã tham dự kỳ thi đúng quy chế.

TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường Đại học, Cao đẳng Việt Nam, cho rằng thời điểm này chưa đủ căn cứ để bàn đến phương án thi lại.Theo ông, trước hết cần chờ kết luận chính thức của cơ quan điều tra về bản chất vụ việc.

“Việc cơ quan công an khởi tố bị can mới là bước đầu của quá trình tố tụng. Chưa thể kết luận toàn bộ nguyên nhân, phạm vi và mức độ sai phạm. Vì vậy, cần làm rõ đầy đủ chứng cứ trước khi tính đến bất cứ phương án xử lý nào”, ông Khuyến nói.

Theo TS Lê Viết Khuyến, thi lại chỉ đặt ra trong những tình huống khách quan phát sinh từ khâu tổ chức kỳ thi. Đó có thể là trường hợp lộ đề, phát nhầm đề, mất bài thi hoặc những sai sót kỹ thuật khiến thí sinh hoàn toàn không có lỗi.

“Khi lỗi thuộc về khâu tổ chức và thí sinh không có trách nhiệm thì thi lại là giải pháp để bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dự thi”, ông phân tích. Ngược lại, nếu kết quả điều tra xác định có hành vi thông đồng, gian lận hoặc cố ý làm sai lệch kết quả thi thì bản chất vụ việc đã hoàn toàn khác.

“Không thể cứ có sai phạm rồi lại tổ chức thi lại. Mỗi trường hợp phải được xử lý đúng bản chất để bảo đảm tính nghiêm minh và công bằng của kỳ thi”, TS Lê Viết Khuyến nhấn mạnh.

Theo ông, nếu bài thi bị tác động hoặc bị làm sai lệch do hành vi vi phạm thì phải xử lý theo đúng quy định của quy chế thi. Không thể dùng giải pháp thi lại để thay thế việc xử lý sai phạm. Cần phân biệt sai sót tổ chức với hành vi vi phạm pháp luật.

Ông khuyến cho biết thêm, nếu đây chỉ là lỗi kỹ thuật trong quá trình tổ chức thì hoàn toàn có thể xem xét các giải pháp khắc phục nhằm bảo đảm quyền lợi cho thí sinh.Nhưng nếu có sự can thiệp có chủ đích nhằm làm thay đổi kết quả thi thì phải xử lý theo đúng quy định của pháp luật. Ông cũng lưu ý rằng học sinh không có lỗi trong những sai phạm của người lớn.

Tuy nhiên, nếu quá trình điều tra chứng minh có thí sinh biết, tham gia hoặc thông đồng thực hiện hành vi gian lận thì các trường hợp này cũng phải được xem xét theo đúng quy định của quy chế thi. “Cần phân biệt rất rõ lỗi trong tổ chức kỳ thi với hành vi vi phạm quy chế. Hai vấn đề này hoàn toàn khác nhau và không thể đánh đồng”, ông nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, thông tin ban đầu từ cơ quan điều tra cho biết động cơ của bị can xuất phát từ “bệnh thành tích”. Theo TS Lê Viết Khuyến, đây vẫn là một khái niệm khá chung chung. Điều cần làm rõ là thành tích đó phục vụ cho ai, nhằm mục đích gì, có bao nhiêu cá nhân liên quan và phạm vi tác động đến đâu? Nếu chỉ là hành vi hỗ trợ một vài học sinh thì đó là một dạng vi phạm. Nhưng nếu có sự can thiệp trên diện rộng thì cần tiếp tục điều tra để làm rõ toàn bộ bản chất vụ việc.

Ông cũng cho rằng khi vụ án đã được khởi tố thì việc xử lý không thể chỉ dừng lại ở việc quy trách nhiệm cho “bệnh thành tích”. “Cần làm rõ trách nhiệm của từng cá nhân liên quan. Chỉ khi xử lý minh bạch và đúng pháp luật mới củng cố được niềm tin của xã hội đối với các kỳ thi quốc gia”.

Nếu kết quả điều tra chứng minh có những học sinh hoàn toàn không liên quan đến hành vi gian lận, các cơ quan chức năng sẽ phải cân nhắc phương án bảo đảm quyền lợi chính đáng cho các em trên cơ sở quy định của pháp luật.

Ngược lại, nếu xác định có hành vi thông đồng hoặc hưởng lợi từ việc gian lận thì việc xử lý nghiêm minh là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ sự công bằng của kỳ thi. Bởi hơn bất kỳ thành tích nào, điều mà xã hội cần ở một kỳ thi quốc gia là sự công bằng, minh bạch và niềm tin rằng mọi kết quả đều được tạo nên bằng năng lực thực chất, chứ không phải bằng những can thiệp trái pháp luật.