Đổi mới cơ chế, tháo gỡ “điểm nghẽn” để giải quyết vướng mắc ở cơ sở

Một mục tiêu dù đúng đắn đến đâu cũng khó trở thành hiện thực nếu bộ máy thực thi thiếu công cụ vận hành, cơ chế phân cấp bị tắc nghẽn, hoặc cán bộ sa vào tâm lý né tránh, sợ sai, sợ trách nhiệm. Khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, áp lực công việc dồn xuống cấp xã là vô cùng lớn. Từ đó đặt ra các giải pháp đột phá về thể chế, khơi thông cho phát triển bền vững.

Chữa “bệnh” né tránh, sợ trách nhiệm bằng cơ chế “6 rõ”

Thực tiễn quản trị ở cấp xã, phường hiện nay đang đối mặt với một “lực cản” lớn: Tình trạng một bộ phận cán bộ, công chức làm việc cầm chừng, “đúng quy trình nhưng không xong việc”, đùn đẩy trách nhiệm lên cấp trên hoặc kéo dài thời gian giải quyết vướng mắc của người dân. Nguyên nhân sâu xa là do quy chế làm việc chưa rõ ràng, tiêu chí đánh giá còn mang tính cào bằng, chưa gắn quyền hạn với trách nhiệm cá nhân.

Để giải quyết triệt để “điểm nghẽn” này, các địa phương thực hiện thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” tại Hà Nội, Hải Phòng đã áp dụng quy trình quản trị công hiện đại theo nguyên tắc “6 rõ, 1 xuyên suốt”.

Theo Quyết định số 11/QĐ-TU của Thành ủy Hà Nội về đánh giá hàng tháng đối với cán bộ, công chức: Mỗi nhiệm vụ giao cho cấp xã đều được mã hóa trên phần mềm quản lý OKRs/KPIs; rõ người thụ lý, rõ thời hạn hoàn thành (tính bằng giờ/ngày), rõ sản phẩm đầu ra và rõ chế tài xử lý nếu chậm trễ; kết quả đánh giá hàng tháng là căn cứ trực tiếp để xét thi đua, quy hoạch, bổ nhiệm và chi trả thu nhập tăng thêm theo Luật Thủ đô.

Nhờ áp dụng cơ chế “6 rõ”, tại phường Phú Thượng (Tây Hồ, Hà Nội), tỷ lệ hồ sơ thủ tục hành chính giải quyết trước và đúng hạn đã đạt 99,8%. Tâm lý trì trệ được dẹp bỏ, thay vào đó là phong thái làm việc khẩn trương, trách nhiệm và phục vụ Nhân dân.

Chính cơ chế “6 rõ” đã lượng hóa được trách nhiệm, biến những quy định chung thành định mức, thời hạn cụ thể giúp cán bộ ở xã, phường không thể “ẩn nấp” trong tập thể hay đùn đẩy việc khó, vừa gắn trách nhiệm nêu gương của lãnh đạo cơ sở, vừa giúp cho người dân và doanh nghiệp dễ dàng giám sát, đồng thời tạo môi trường công vụ rõ ràng, chuyên nghiệp hơn.

Tháo gỡ “nút thắt” thể chế khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp

Khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương tinh gọn (chính quyền địa phương 2 cấp: thành phố/tỉnh, xã/phường), cấp cơ sở trở thành cấp quản lý hành chính trực tiếp đối thoại và xử lý các vấn đề dân sinh phát sinh trên địa bàn. Tuy nhiên, tình trạng “quyền hạn nhỏ, trách nhiệm lớn”, “thiếu nguồn lực và thẩm quyền” đang là rào cản rất lớn. Cùng với đó là việc thiếu biên chế, cán bộ kiêm nhiệm nhiều việc, áp lực công việc cao, trong khi năng lực thực thi không đều, còn có cán bộ có biểu hiện quan liêu, quan cách, đùn đẩy, né tránh nhiệm vụ.

Thực hiện Kết luận số 226-KL/TW và Kết luận số 228-KL/TW của Bộ Chính trị về chấn chỉnh lề lối làm việc và hoàn thiện bộ máy chính quyền địa phương, các Đề án thí điểm đã kiến nghị Trung ương và HĐND cấp tỉnh phân cấp mạnh mẽ cho cấp xã trên 4 lĩnh vực trọng yếu:

Quản lý đầu tư công: Cho phép HĐND/UBND cấp xã tự chủ quyết định phê duyệt đầu tư các dự án hạ tầng dân sinh, trường học, trạm y tế quy mô nhóm C mà không phải qua nhiều tầng nấc thẩm định trung gian.

Quản lý đất đai và trật tự xây dựng: Trao quyền xử lý vi phạm hành chính cưỡng chế tại chỗ đối với các hành vi lấn chiếm đất công, xây dựng trái phép ngay từ khi mới phát sinh.

Chủ động ngân sách: Được giữ lại tỷ lệ phần trăm cao hơn từ tiền sử dụng đất và các khoản thu tại địa bàn để đầu tư tái thiết hạ tầng công cộng và an sinh xã hội.

Tổ chức bộ máy: Được chủ động ký hợp đồng lao động chuyên môn chất lượng cao (chuyên gia CNTT, kiến trúc sư, bác sĩ) làm việc tại cấp xã.

Bà Lại Kim Dung, Văn phòng Đảng ủy Thanh tra Chính phủ nhận định: “Phân cấp, phân quyền cho cấp xã không phải là thả lỏng, mà là giao quyền đi đôi với giao công cụ và trách nhiệm giải trình. Càng phân quyền mạnh mẽ, bộ máy cơ sở càng linh hoạt, giải quyết vướng mắc cho dân càng nhanh chóng”.

Bà Lại Kim Dung.

Trong quá trình vận hành, các cơ quan chức năng có liên quan tiếp tục rà soát, sửa đổi các quy định về phân cấp, phân quyền, tổ chức bộ máy theo nguyên tắc “6 rõ”. Đồng thời, tiếp tục tháo gỡ “điểm nghẽn” về vị trí việc làm, đẩy mạnh bố trí, sắp xếp công chức cấp xã theo đúng năng lực, sở trường, gắn với trách nhiệm lãnh đạo, quản lý, tổ chức thực hiện và công tác chuyên môn; hoàn thiện, liên thông, đồng bộ hạ tầng số và điều hành tác nghiệp; tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số, năng lực quản trị hiện đại và nghiệp vụ hành chính công cho cấp cơ sở.

Tạo hành lang an toàn bảo vệ cán bộ “7 dám” vì lợi ích chung

Xây dựng mô hình mới, chưa có tiền lệ như “xã, phường xã hội chủ nghĩa” đòi hỏi đội ngũ cán bộ cơ sở, nhất là người đứng đầu cấp ủy, chính quyền phải có bản lĩnh chính trị vững vàng, dám nghĩ, dám làm, dám đột phá vì lợi ích chung.

Quán triệt sâu sắc Kết luận số 14-KL/TW của Bộ Chính trị; Quy định số 144-QĐ/TW về chuẩn mực đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên trong giai đoạn mới, đặc biệt là việc cụ thể hóa Nghị quyết số 24-NQ/TW về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên mới; Quy định số 220-QĐ/TW của Ban Bí thư về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, các Đảng bộ địa phương đã và đang cụ thể hóa cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ bằng các quy định thể chế rõ ràng. Đồng thời, mạnh dạn đưa tiêu chí “7 dám” vào quy trình đánh giá, quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng, bố trí và sử dụng cán bộ, lấy hiệu quả công việc và lợi ích chung làm thước đo chính.

Bà Vũ Thị Tuyên, Phó Bí thư Chi bộ, Tổ trưởng Tổ dân phố Thụy Phương, phường Đông Ngạc, Hà Nội chia sẻ: “Thật sự rất cần cụ thể việc bảo vệ cán bộ, nhất là cấp cơ sở ở khu dân cư, để họ không chỉ “hiểu dân”, không “hành dân”, mà còn nói được tiếng nói từ dưới lên, qua đó chúng tôi sẽ không còn sợ sệt, né tránh và dám nói thẳng những bất cập, rườm rà về thủ tục hành chính còn diễn ra bấy lâu nay, rất khó khăn cho dân; có cơ chế bảo vệ thì chúng tôi sẽ yên tâm và công tâm trong bảo vệ quyền lợi cho dân và cho mình, sẽ huy động được sự đồng lòng góp sức về nguồn lực xã hội hóa để phục vụ bà con”.

Bà Vũ Thị Tuyên.

Đồng thời, cần thử nghiệm và đột phá thí điểm trước, quy mô hẹp. Khi phát sinh vướng mắc thực tiễn chưa có quy định pháp lý điều chỉnh (như ứng dụng mô hình kinh tế tuần hoàn, tích tụ đất đai làm nông nghiệp công nghệ cao, xã hội hóa không gian công cộng), Ban Thường vụ Đảng ủy xã được quyền lập Đề án thí điểm báo cáo cấp ủy cấp trên phê duyệt để triển khai.

Cùng với đó là việc xem xét miễn trừ trách nhiệm. Nếu quá trình thực hiện thí điểm không đạt mục tiêu dự kiến nhưng cán bộ thực hiện với động cơ hoàn toàn trong sáng, vì lợi ích chung, không vụ lợi cá nhân hay tham nhũng, tiêu cực thì được miễn trừ trách nhiệm hành chính và kỷ luật Đảng.

Minh bạch hóa quy trình xem xét miễn, giảm trách nhiệm đối với cán bộ khi xảy ra rủi ro trong lúc thực hiện chủ trương mới. Việc xem xét kỷ luật hay trách nhiệm của cán bộ phải căn cứ vào động cơ, mục đích, mức độ lỗi, quá trình ra quyết định, năng lực dự báo và kiểm soát rủi ro, tuyệt đối không quy kết một cách máy móc, cào bằng hay hình thức. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát của Đảng đi đôi với việc nâng cao bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người dám nghĩ, dám làm. Xử lý nghiêm các hành vi trù dập, vu khống, hoặc làm nhụt chí những cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.

TS Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội:

"Một cấp trung gian được giảm bớt, khoảng cách giữa chính quyền với người dân được rút ngắn lại"

TS Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

“Việc tổ chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là một thay đổi có tính cấu trúc trong tổ chức bộ máy nhà nước. Một cấp trung gian được giảm bớt; nhiệm vụ và thẩm quyền được phân định lại; khoảng cách giữa chính quyền với người dân được rút ngắn. Đây là điều kiện quan trọng để xây dựng một nền hành chính tinh gọn, gần dân và hành động nhanh hơn. Tuy nhiên, thay đổi mô hình tổ chức chưa tự động tạo ra năng lực hành động. Nếu nhiệm vụ được chuyển xuống nhưng quyền quyết định, nguồn lực thực hiện và trách nhiệm giải trình chưa được điều chỉnh tương ứng, những “điểm nghẽn” cũ có thể tiếp tục tồn tại dưới hình thức mới. Địa phương có thể có thêm việc nhưng chưa có đủ quyền; có thẩm quyền nhưng thiếu điều kiện thực hiện; hoặc có quyền và nguồn lực nhưng trách nhiệm về kết quả chưa được xác định rõ.

Bởi vậy, công việc tiếp theo không chỉ là tiếp tục sắp xếp bộ máy, mà quan trọng hơn là hoàn thiện pháp luật và thể chế phù hợp với mô hình mới. Pháp luật phải trả lời rõ ba câu hỏi: địa phương được quyền quyết định những gì; được bảo đảm những điều kiện nào để thực hiện; và phải chịu trách nhiệm ra sao về quyết định cũng như kết quả của mình. “Địa phương quyết - địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm” chỉ có thể trở thành nguyên tắc vận hành thực chất khi từng vế của phương châm ấy được chuyển hóa thành những quy phạm pháp luật rõ ràng, đồng bộ và có khả năng thi hành”.

(Còn tiếp)