Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi): Thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an trình bày Tờ trình về dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Theo Bộ trưởng, dự thảo Bộ luật gồm 3 phần, 25 chương, 415 điều. So với Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2024, 2025) đã bỏ 8 điều luật, bổ sung 14 điều luật mới, sửa đổi 301 điều luật, giữ nguyên 100 điều luật.

Trong đó, dự thảo bổ sung 9 tội danh mới, tập trung vào các lĩnh vực: trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt...; và bổ sung vào cấu thành của các tội danh hiện hành một số hành vi khách quan mới, đặc biệt là các tội danh trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông, lĩnh vực kinh tế, thương mại, lĩnh vực sở hữu trí tuệ...

Đồng thời, bỏ, gộp, tách một số tội danh để bảo đảm tinh gọn, thống nhất, bảo đảm phân hóa trách nhiệm hình sự, phản ánh đúng bản chất, vai trò và mức độ nguy hiểm của từng nhóm hành vi.

Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an.

Dự thảo cũng thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, chỉ giữ lại hình phạt tử hình với 4 tội gồm "phản bội Tổ quốc", "giết người", "khủng bố" và "sản xuất trái phép chất ma túy".

Đáng chú ý, dự thảo bỏ hình phạt cấm huy động vốn đối với pháp nhân thương mại phạm tội, vì hình phạt này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng thanh toán, phục hồi, duy trì hoạt động, trả lương cho người lao động và thực hiện nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân.

Cùng đó là nâng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng bằng tiền trong cấu thành định tội, định khung hình phạt tại các tội danh.

Dự thảo còn mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới, thử nghiệm có kiểm soát công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo; trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang. Bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với một số trường hợp cụ thể.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu

Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu nhận thấy, bên cạnh các chính sách giảm nhẹ, nhiều chính sách hình sự được sửa đổi theo hướng nghiêm khắc, thể hiện ở cả 3 mức độ: hình sự hóa nhiều hành vi vi phạm (bổ sung tội danh mới và hành vi mới); mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội và trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; quy định hình phạt nghiêm khắc hơn (cả phạt tù và phạt tiền).

"Sự điều chỉnh nêu trên có thể tác động lớn đến môi trường đầu tư, kinh doanh, phát triển kinh tế tư nhân, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo… Vì vậy, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, cân nhắc kỹ lưỡng việc thay đổi các chính sách hình sự nêu trên", Chủ nhiệm Phan Chí Hiếu nói.

Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho biết, có ý kiến đề nghị nghiên cứu việc hình sự hóa hoặc bổ sung tội danh riêng để xử lý các hành vi vi phạm ở một số lĩnh vực có tác động lớn đến hiệu quả quản lý nhà nước, tác động xấu đến an ninh, trật tự xã hội, gây bức xúc dư luận thời gian qua, như hành vi vi phạm quy định về điều khiển tàu bay không người lái hoặc phương tiện bay khác; hành vi vi phạm các quy định của pháp luật việc thi, kiểm tra, đánh giá, tuyển sinh, đào tạo (lĩnh vực giáo dục, đào tạo).

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng tán thành việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình.

Cạnh đó, nhiều ý kiến đề nghị cân nhắc thận trọng việc bỏ hình phạt tử hình với một số tội danh như "mua bán trái phép chất ma túy", "hiếp dâm người dưới 16 tuổi", "chống loài người", "tội phạm chiến tranh", tránh gây tác động bất lợi tới hiệu quả răn đe, phòng ngừa, xử lý.

Việc bỏ hình phạt tử hình với các tội danh này cần đặt trong mối tương quan về tính chất nguy hiểm cũng như tính hiệu quả trong tổng thể các biện pháp phòng, chống tội phạm.

Về việc bổ sung một số tội danh mới, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tán thành, nhằm kịp thời đấu tranh với các hành vi nguy hiểm cho xã hội mới phát sinh, tiếp tục nội luật hóa các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Dù vậy, cơ quan thẩm tra lưu ý cần rà soát kỹ về cấu thành các tội, làm rõ ranh giới giữa hành vi phạm tội và vi phạm hành chính, bảo đảm thống nhất với pháp luật chuyên ngành.