Không để vùng sâu, vùng xa đứng ngoài không gian số

Từ chuyện “đi tìm sóng” đến bài toán phát triển

Có những nơi, để gọi được một cuộc điện thoại, người dân phải đi bộ lên đỉnh đồi. Có những bản làng, học sinh muốn truy cập Internet để học tập phải tìm đến những điểm hiếm hoi có tín hiệu. Và cũng có những khu dân cư mà việc tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, thanh toán số hay thông tin thị trường vẫn là điều xa vời chỉ vì… chưa có sóng.

Trong khi chuyển đổi số đang trở thành động lực tăng trưởng mới của đất nước, những “vùng lõm sóng”, “điểm trắng viễn thông” không đơn thuần là khoảng trống về hạ tầng mà còn là khoảng cách về cơ hội phát triển. Không có kết nối, người dân khó tiếp cận tri thức, dịch vụ công, thương mại điện tử hay các mô hình sản xuất mới. Chuyển đổi số vì thế khó có thể đi đến đích nếu vẫn còn những khu vực bị bỏ lại phía sau.

Thực hiện tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, nhiều địa phương đang đẩy nhanh đầu tư hạ tầng viễn thông, đưa kết nối số đến những khu vực khó khăn nhất. Mục tiêu không chỉ là phủ sóng điện thoại, internet mà còn mở đường để chuyển đổi số thực sự đi vào từng bản làng vùng sâu, vùng xa.

Những năm gần đây, hạ tầng viễn thông của Việt Nam đã phát triển nhanh chóng, tạo nền tảng quan trọng cho kinh tế số, xã hội số và chính quyền số. Tuy nhiên, phía sau những con số về tỷ lệ phủ sóng vẫn còn những địa bàn mà người dân chưa thể tiếp cận đầy đủ thành quả của quá trình này.

Tại nhiều khu vực miền núi, địa hình chia cắt, dân cư phân tán khiến việc đầu tư hạ tầng viễn thông gặp không ít khó khăn. Chi phí kéo cáp, xây dựng trạm phát sóng lớn trong khi hiệu quả khai thác thấp khiến doanh nghiệp khó mở rộng vùng phủ nếu chỉ dựa trên bài toán kinh doanh.

Các ngôi làng ở vùng cao đang được phủ sóng di động (Ảnh: MST)

Thực tế tại vùng sâu Bắc Ninh cho thấy, dù hạ tầng số đã có nhiều chuyển biến tích cực nhưng đến cuối tháng 5/2026 địa phương vẫn còn hơn 100 điểm lõm sóng, tập trung tại các xã miền núi, vùng sâu, vùng xa. Nhiều hộ dân phải tìm đến khu vực cao hơn mới có thể liên lạc hoặc truy cập internet.

Theo khảo sát của ngành chức năng, việc thiếu kết nối không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày mà còn tác động trực tiếp đến khả năng học tập, tiếp cận thông tin, phát triển sản xuất và sử dụng các dịch vụ số.

Đó cũng là lý do việc xóa vùng lõm sóng đang được nhìn nhận không đơn thuần là nhiệm vụ kỹ thuật mà là nhiệm vụ phát triển.

Nghị quyết 57 xác định rõ hạ tầng số là một trong những hạ tầng chiến lược, cần phát triển đồng bộ, hiện đại và đi trước một bước để tạo động lực tăng trưởng mới.

Nếu như trước đây điện, đường, trường, trạm được xem là những điều kiện cơ bản để phát triển thì hiện nay hạ tầng viễn thông, dữ liệu và nền tảng số đang trở thành yếu tố thiết yếu không kém. Từ định hướng đó, nhiều địa phương đã chuyển trọng tâm từ mở rộng vùng phủ đơn thuần sang xây dựng hạ tầng số đồng bộ.

Tại Cao Bằng, một trong những địa phương có địa hình phức tạp, việc đầu tư hạ tầng số được xác định là nhiệm vụ nền tảng để thúc đẩy chuyển đổi số.

Đến nay, mạng cáp quang đã phủ tới 100% xã; hạ tầng viễn thông băng rộng tiếp tục được mở rộng với hàng nghìn vị trí phát sóng; công nghệ 5G từng bước được triển khai tại khu vực trung tâm và một số địa bàn cơ sở.

Song song với đó là phát triển hạ tầng dữ liệu và nền tảng điện toán đám mây nhằm phục vụ kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước.Doanh nghiệp viễn thông giữ vai trò nòng cốt trong quá trình này. Các dự án mở rộng mạng lưới, bổ sung băng tần, tăng công suất phát sóng đang từng bước cải thiện chất lượng kết nối tại khu vực vùng sâu, vùng xa.

Điều quan trọng hơn cả là tư duy đầu tư đã thay đổi: phát triển hạ tầng số không còn được tính toán hoàn toàn theo hiệu quả thương mại mà đặt trong mục tiêu phát triển bao trùm.

Khi hạ tầng số về đến bản làng

Sự thay đổi từ hạ tầng số đang tạo ra những chuyển động rõ rệt trong đời sống người dân. Ở những nơi từng bị gián đoạn kết nối, việc phủ sóng đã giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn, học sinh có thêm điều kiện học tập, cán bộ cơ sở thuận lợi hơn trong xử lý công việc.

Nhiều địa phương ghi nhận tỷ lệ hồ sơ trực tuyến tăng mạnh, việc số hóa dữ liệu giúp giảm giấy tờ, giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính.

Không dừng lại ở lĩnh vực hành chính, hạ tầng số còn tạo hiệu ứng lan tỏa đến kinh tế và đời sống. Người dân vùng nông thôn có thể cập nhật giá nông sản, tiếp cận kỹ thuật canh tác mới; hộ kinh doanh mở rộng thị trường thông qua nền tảng số; sản phẩm địa phương được quảng bá rộng rãi hơn.

Trong giáo dục, học sinh vùng sâu có cơ hội tiếp cận nguồn học liệu phong phú. Trong y tế, kết nối số mở rộng khả năng tư vấn, hỗ trợ khám chữa bệnh từ xa.

Những thay đổi ấy cho thấy giá trị của hạ tầng số không nằm ở số lượng trạm phát sóng được lắp đặt mà ở khả năng tạo ra cơ hội mới cho người dân.

Từ chỗ chỉ giải quyết bài toán thông tin liên lạc, hạ tầng số đang trở thành nền móng cho phát triển kinh tế – xã hội.

Dù đã đạt nhiều kết quả tích cực, nhưng hành trình đưa chuyển đổi số đến từng bản làng vẫn còn nhiều thách thức.

Tại nhiều địa phương, vẫn còn những thôn, bản chưa có điện lưới hoặc điều kiện địa hình khiến việc đầu tư hạ tầng gặp khó khăn.

Đà Nẵng hiện vẫn còn các khu dân cư miền núi cần tiếp tục xử lý lõm sóng; một số nơi đang nghiên cứu giải pháp kết nối bằng công nghệ vệ tinh để bảo đảm người dân được tiếp cận dịch vụ số.

Tại Đắk Lắk, nhiều khu dân cư nằm sâu trong vùng đồi núi đang được đưa vào kế hoạch đầu tư hạ tầng trọng điểm nhằm từng bước phủ sóng di động và internet băng rộng.

Đắk Lắk quyết tâm xóa vùng lõm sóng (Ảnh minh họa: MST)

Tuy nhiên, kết nối thôi là chưa đủ. Một thực tế đang đặt ra là nhiều địa phương dù đã có hạ tầng nhưng mức độ khai thác còn hạn chế do thiếu kỹ năng số, thiếu thiết bị hoặc dữ liệu chưa được kết nối đồng bộ.

Điều đó cho thấy hạ tầng số chỉ thực sự phát huy giá trị khi được phát triển cùng với nền tảng số, dữ liệu số và năng lực sử dụng của người dân.

Chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và hưởng lợi. Tinh thần của Nghị quyết 57 không dừng ở ứng dụng công nghệ mà hướng đến xây dựng một xã hội số bao trùm, nơi khoảng cách địa lý không còn là rào cản tiếp cận cơ hội phát triển.

Để làm được điều đó, cần tiếp tục đầu tư hạ tầng viễn thông theo hướng đồng bộ giữa kết nối và dữ liệu; giữa hạ tầng kỹ thuật và khả năng khai thác; giữa phủ sóng và nâng cao kỹ năng số. Đồng thời cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư vào khu vực khó khăn, khuyến khích các giải pháp công nghệ mới để mở rộng vùng phủ với chi phí hợp lý.

Từ những bản làng từng phải “đi tìm sóng”, hành trình chuyển đổi số đang từng bước mở ra những cơ hội mới. Mỗi điểm lõm sóng được xóa bỏ không chỉ là thêm một khu vực có tín hiệu viễn thông mà còn là thêm một cánh cửa tiếp cận tri thức, dịch vụ công và cơ hội phát triển.

Khi hạ tầng số được đưa đến tận vùng sâu, vùng xa, chuyển đổi số mới thực sự trở thành động lực phát triển, không để bất kỳ bản làng nào đứng ngoài dòng chảy phát triển của đất nước...

Công nhân vận chuyển, lắp đặt cột ăng-ten phát sóng viễn thông tại địa bàn miền núi, góp phần xóa vùng lõm sóng (Ảnh: MST)