Làm sáng tỏ giá trị di sản và sức sống thời đại của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn

Tham dự Hội thảo có ông Trịnh Văn Quyết - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương; ông Lê Hoài Trung - Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao; lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương; lãnh đạo tỉnh Hưng Yên; các nhà khoa học, chuyên gia, nhà nghiên cứu cùng đông đảo đại biểu.

Ông Trịnh Văn Quyết - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương phát biểu chỉ đạo Hội thảo (Ảnh: Vũ Hùng)

Phát biểu khai mạc và chỉ đạo Hội thảo, ông Trịnh Văn Quyết nhấn mạnh, trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, hiền tài luôn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước. Truyền thống trọng dụng nhân tài, đề cao tri thức, coi trọng việc học tập, nghiên cứu và cống hiến của người trí thức là một giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam.

Theo ông Trịnh Văn Quyết, trong dòng chảy ấy, Lê Quý Đôn là một trong những đại diện tiêu biểu nhất của trí tuệ Việt Nam thế kỷ XVIII. Ông không chỉ là nhà sử học, nhà địa lý, nhà văn học mà còn là một nhà bác học lớn với vốn tri thức uyên bác, có đóng góp trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.

Cuộc đời và sự nghiệp của Lê Quý Đôn gắn với một giai đoạn lịch sử nhiều biến động, khi đất nước đặt ra những yêu cầu lớn về nhận thức, quản lý và phát triển. Với tư duy rộng mở, tinh thần học tập không ngừng và phương pháp nghiên cứu khoa học, ông đã để lại một hệ thống trước tác đồ sộ, trở thành nguồn tư liệu quý giá trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa, xã hội Việt Nam.

Các tác phẩm tiêu biểu như “Đại Việt thông sử”, “Phủ biên tạp lục”, “Kiến văn tiểu lục”, “Vân đài loại ngữ”, “Bắc sứ thông lục”… phản ánh sự quan tâm sâu rộng của Lê Quý Đôn đối với nhiều lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, kinh tế, giáo dục đến ngoại giao, quản trị quốc gia.

Điểm nổi bật trong di sản của Lê Quý Đôn, theo ông Trịnh Văn Quyết, không chỉ nằm ở khối lượng trước tác đồ sộ mà còn ở phương pháp tư duy, tinh thần khảo cứu, khả năng hệ thống hóa tri thức và trách nhiệm của người trí thức đối với quốc gia, dân tộc.

Những giá trị đó vẫn còn nguyên ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát huy sức mạnh nội sinh từ văn hóa, tri thức.

Đề cập những định hướng lớn của Hội thảo, ông Trịnh Văn Quyết cho rằng cần tiếp tục làm sâu sắc hơn những giá trị cốt lõi trong tư tưởng, di sản của Lê Quý Đôn về lòng yêu nước, thương dân, ý thức độc lập, tự chủ và trách nhiệm của trí thức với quốc gia, dân tộc.

Cùng với đó, cần làm rõ giá trị hệ thống trước tác, tư duy học thuật, phương pháp khảo cứu và tinh thần thực học của ông; từ đó lan tỏa truyền thống hiếu học, tinh thần học tập suốt đời, xây dựng xã hội học tập, đề cao tính liêm chính, trung thực trong khoa học và giáo dục.

Một nội dung quan trọng khác được nhấn mạnh là nghiên cứu, khai thác những giá trị trong tư tưởng canh tân đất nước, trọng dụng hiền tài, phát triển giáo dục, phát triển kinh tế, xây dựng kỷ cương phép nước của Lê Quý Đôn để gợi mở những luận cứ khoa học phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Đề xuất giải pháp thiết thực bảo tồn, tôn tạo, phát huy di sản của Ông, gắn với phát triển văn hóa, giáo dục, khoa học, du lịch; làm nổi bật mối gắn bó giữa danh nhân với vùng đất, con người Hưng Yên; đưa di sản ấy lan tỏa trong đời sống xã hội và tới bạn bè quốc tế.

Ông Phạm Quang Ngọc - Bí thư Tỉnh uỷ Hưng Yên phát biểu tại Hội thảo (Ảnh: Vũ Hùng)

Đặc biệt, những ghi chép của Lê Quý Đôn liên quan đến lãnh thổ, biển, đảo, hoạt động quản lý nhà nước và bang giao cũng cần tiếp tục được nghiên cứu, phát huy giá trị trong công tác bảo vệ chủ quyền quốc gia và thông tin đối ngoại.

“Ngọn đèn trí tuệ mà Lê Quý Đôn thắp lên cách đây ba trăm năm đã được bao thế hệ người Việt Nam tiếp nối. Trách nhiệm của chúng ta hôm nay là giữ cho ngọn đèn ấy sáng hơn và soi xa hơn trên con đường đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới”, ông Trịnh Văn Quyết nhấn mạnh.

Từ di sản học thuật đến những giá trị gợi mở cho hiện tại

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, GS.TS Lê Văn Lợi - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, trong lịch sử văn hóa Việt Nam, Lê Quý Đôn là một hiện tượng đặc biệt, hội tụ phẩm chất của nhà tư tưởng, nhà bác học, nhà chính trị và nhà văn hóa lớn.

Theo GS.TS Lê Văn Lợi, nếu nhiều danh nhân được biết đến ở một lĩnh vực nổi bật thì Lê Quý Đôn để lại dấu ấn trên hầu hết các lĩnh vực tri thức quan trọng của xã hội đương thời. Ông khảo cứu lịch sử, địa lý, kinh tế, giáo dục, thư mục học, văn học, ngoại giao; đồng thời quan tâm đến những vấn đề thiết thực của đời sống quốc gia như dân cư, sản vật, phong tục, hoạt động thương mại, quản lý nhà nước.

GS.TS Lê Văn Lợi - Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu đề dẫn Hội thảo (Ảnh: Vũ Hùng)

Các trước tác của Lê Quý Đôn không chỉ là những công trình ghi chép tri thức mà còn thể hiện một phương pháp nghiên cứu khoa học với việc thu thập tư liệu, đối chiếu, khảo chứng và đưa ra những nhận định độc lập.

Theo Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nghiên cứu Lê Quý Đôn hôm nay không chỉ là nghiên cứu về một danh nhân trong quá khứ, mà còn là nghiên cứu về quá trình hình thành nền tri thức Việt Nam, về bản lĩnh văn hóa dân tộc và những giá trị có thể tiếp tục soi sáng con đường phát triển đất nước.

Hội thảo tập trung vào 5 nhóm chủ đề lớn gồm: Lê Quý Đôn với lịch sử, địa lý và chủ quyền quốc gia; Lê Quý Đôn với tư tưởng canh tân và phát triển đất nước; Lê Quý Đôn với văn hóa và văn minh Việt Nam; Lê Quý Đôn với chủ nghĩa yêu nước, bản lĩnh văn hóa và ngoại giao Đại Việt; Lê Quý Đôn với quê hương Hưng Yên và sự lan tỏa của di sản văn hóa.

Trên cơ sở đó, các nhà khoa học tập trung trao đổi, làm rõ vị trí của Lê Quý Đôn trong lịch sử trí thức Việt Nam và Đông Á; nghiên cứu ông như một nhà kiến tạo hệ thống tri thức của Đại Việt; khai thác giá trị di sản đối với quản trị quốc gia, nhận thức về chủ quyền lãnh thổ, lịch sử ngoại giao và giao lưu văn hóa...

Làm rõ giá trị di sản, lan tỏa tinh thần học thuật của Lê Quý Đôn

Tiếp nối phiên khai mạc, Hội thảo khoa học quốc gia “Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại” tiến hành các phiên làm việc chuyên đề, tập trung phân tích sâu hơn về cuộc đời, sự nghiệp, tư tưởng, phương pháp nghiên cứu cũng như những giá trị có thể tiếp tục phát huy từ di sản của nhà bác học lớn của dân tộc.

Tại phiên thứ nhất với chủ đề “Lê Quý Đôn - Cuộc đời và sự nghiệp”, các chuyên gia, nhà nghiên cứu tập trung làm rõ bối cảnh lịch sử, môi trường học thuật, truyền thống khoa bảng cũng như những đóng góp nổi bật của Lê Quý Đôn trong thế kỷ XVIII.

Phiên thảo luận có sự tham gia của nhiều học giả như PGS.TS Võ Xuân Vinh - Viện trưởng Viện Sử học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); GS.TS Nguyễn Văn Kim - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Quốc gia; Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thái Bình; PGS.TS Đặng Văn Bài - nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia.

Phiên thứ hai với chủ đề “Lê Quý Đôn - Di sản và giá trị thời đại” tiếp tục có sự tham gia của các nhà khoa học, chuyên gia nhằm đánh giá những giá trị tư tưởng, học thuật, di sản mà Lê Quý Đôn để lại, đồng thời làm rõ ý nghĩa của việc phát huy di sản trong bối cảnh hiện nay.

Các diễn giả tham gia phiên này gồm PGS.TS Vương Thị Hường - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); GS.TS Trần Đức Cường - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam; đại diện dòng họ Lê Quý tại tỉnh Hưng Yên và bà Lê Thị Hồng Vân - Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao Văn hóa (Bộ Ngoại giao), Tổng Thư ký Ủy ban UNESCO Việt Nam.

Sự góp mặt của các nhà khoa học, chuyên gia uy tín là cơ sở quan trọng để hội thảo đánh giá toàn diện hơn về tầm vóc của Lê Quý Đôn - một trong những nhà bác học lớn của Việt Nam thế kỷ XVIII; đồng thời góp phần lan tỏa các giá trị di sản văn hóa, tri thức mà ông để lại trong đời sống đương đại.

Ông Lê Hoài Trung - Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao phát biểu tại Hội thảo (Ảnh: Vũ Hùng)

Phát biểu tổng kết và bế mạc Hội thảo, ông Lê Hoài Trung - Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao đánh giá Hội thảo đã hoàn thành toàn bộ chương trình đề ra, với hơn 70 tham luận của các nhà khoa học đến từ các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và tổ chức khoa học trong cả nước.

Theo ông Lê Hoài Trung, đây là một trong những diễn đàn học thuật có quy mô lớn dành riêng cho việc nghiên cứu toàn diện về Lê Quý Đôn. Các tham luận, ý kiến trao đổi tại Hội thảo đã tiếp cận di sản của ông từ nhiều góc độ, góp phần làm sáng tỏ hơn giá trị tư tưởng, học thuật và thực tiễn của một nhà bác học, danh nhân văn hóa kiệt xuất của dân tộc.

Từ kết quả nghiên cứu, Hội thảo đã khẳng định Lê Quý Đôn không chỉ là nhà sử học, địa lý học hay văn học đơn thuần mà là một nhà bác học bách khoa với những đóng góp nền tảng trên nhiều lĩnh vực tri thức.

Các công trình như “Vân đài loại ngữ”, “Phủ biên tạp lục”, “Đại Việt thông sử”, “Kiến văn tiểu lục” tiếp tục được nhìn nhận ở cả phương diện nội dung và phương pháp luận; trong đó nổi bật là tư duy hệ thống, phương pháp khảo chứng, tinh thần thực chứng và khả năng kiến tạo tri thức.

Ông Lê Hoài Trung cho biết, Hội thảo cũng làm rõ những giá trị trong tư tưởng quản trị đất nước của Lê Quý Đôn, từ việc coi trọng tri thức, trọng dụng nhân tài đến yêu cầu quản lý dựa trên điều tra thực tiễn, lấy đời sống nhân dân làm cơ sở.

Đặc biệt, những nghiên cứu về các tác phẩm liên quan đến lịch sử, lãnh thổ, biển đảo và bang giao tiếp tục khẳng định giá trị của di sản Lê Quý Đôn trong việc nghiên cứu, bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử của dân tộc.

Trên cơ sở các kết quả đạt được, Hội thảo đề xuất nhiều nhóm giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả di sản Lê Quý Đôn trong thời gian tới. Trong đó, cần tiếp tục sưu tầm, nghiên cứu, dịch thuật, công bố hệ thống các trước tác; xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản; đưa những giá trị về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của ông vào giáo dục; gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa bền vững.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm. (Ảnh: Vũ Hùng)

Cùng với đó, việc tăng cường nghiên cứu, dịch thuật, quảng bá di sản Lê Quý Đôn ra quốc tế được xác định là nhiệm vụ quan trọng, nhất là trong bối cảnh UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh, cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.

Theo ông Lê Hoài Trung, sự kiện này không chỉ là dịp tri ân một trí tuệ lớn của dân tộc mà còn là cơ hội quảng bá những giá trị văn hóa, tri thức Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Việc phát huy di sản Lê Quý Đôn trong giai đoạn hiện nay chính là tiếp tục khơi dậy tinh thần học tập, khát vọng sáng tạo, ý thức cống hiến của mỗi người dân; biến những giá trị từ quá khứ thành nguồn lực tinh thần phục vụ sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.

Hội thảo khép lại nhưng những vấn đề khoa học được đặt ra sẽ tiếp tục mở ra hướng nghiên cứu mới về Lê Quý Đôn, từ đó góp phần đưa những giá trị của một danh nhân văn hóa lớn tiếp tục lan tỏa trong đời sống xã hội và trong không gian học thuật quốc tế.