Phát huy giá trị quyền con người XHCN- trụ cột nền tảng trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới

Khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, hùng cường vào giữa thế kỷ XXI đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy lý luận và thực tiễn phát triển. Trong đó, việc khẳng định và phát huy giá trị cốt lõi của quyền con người xã hội chủ nghĩa (XHCN) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ mang tính thời sự mà còn có giá trị chiến lược lâu dài. Quyền con người XHCN không đơn thuần là mục tiêu nhân đạo, đạo đức của chế độ, mà còn là trụ cột nền tảng, là động lực nội sinh mạnh mẽ nhất để huy động, phát huy mọi nguồn lực xã hội cho xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

1. Quyền con người xã hội chủ nghĩa – Tư tưởng xuyên suốt đặt con người vào vị trí trung tâm của sự phát triển

Một trong những tư tưởng xuyên suốt, nhất quán trong toàn bộ tiến trình cách mạng Việt Nam – từ sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội, đến công cuộc Đổi mới và phát triển đất nước hiện nay – là đặt con người vào vị trí trung tâm của sự phát triển. Tư tưởng đó có nguồn gốc sâu xa từ chủ nghĩa Mác – Lênin, được Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp thu, vận dụng và phát triển sáng tạo, đồng thời được Đảng Cộng sản Việt Nam kiên định khẳng định và hiện thực hóa trong mọi giai đoạn cách mạng.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh rằng mục tiêu cao nhất của chủ nghĩa xã hội không gì khác hơn là vì con người, vì hạnh phúc của nhân dân. Người khẳng định một cách súc tích mà sâu sắc: “Mục đích của chủ nghĩa xã hội là không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân”. Quan điểm đó thể hiện rõ bản chất nhân văn, tiến bộ của chế độ xã hội chủ nghĩa, đồng thời đặt nền tảng tư tưởng cho cách tiếp cận quyền con người ở Việt Nam – một cách tiếp cận gắn chặt quyền con người với độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và phát triển bền vững.

Bước vào thời kỳ Đổi mới, Đảng ta ngày càng nhận thức đầy đủ, toàn diện và sâu sắc hơn về mối quan hệ biện chứng giữa con người, quyền con người và sự phát triển đất nước. Không chỉ coi con người là mục tiêu cuối cùng, Đảng còn xác định con người là chủ thể và động lực quyết định của mọi quá trình phát triển. Nhận thức này được khái quát một cách toàn diện tại Hội thảo khoa học quốc gia “Con người, quyền con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực phát triển đất nước”, khi đồng chí Tô Lâm, Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, khẳng định: “Con người, quyền con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực phát triển đất nước”

Luận điểm này không chỉ mang giá trị chỉ đạo về mặt tư tưởng, mà còn thể hiện rõ bản chất ưu việt, nhân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Cụ thể:

Thứ nhất, con người là trung tâm. Mọi đường lối, chủ trương, chính sách và pháp luật của Đảng và Nhà nước đều phải xuất phát từ thực tiễn đời sống, nhu cầu và lợi ích chính đáng của con người; hướng tới phát triển toàn diện con người Việt Nam cả về trí tuệ, đạo đức, thể chất, tinh thần và năng lực sáng tạo.

Thứ hai, con người là chủ thể. Nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng các thành quả phát triển, mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia xây dựng, quyết định và kiểm soát quá trình phát triển đất nước; là chủ thể của quyền lực nhà nước và quyền lực xã hội.

Thứ ba, con người là mục tiêu. Mục đích cao nhất của sự nghiệp cách mạng Việt Nam là giải phóng con người khỏi mọi áp bức, bất công, nghèo nàn, lạc hậu; bảo đảm cho mọi người dân được sống trong tự do, ấm no, hạnh phúc và có điều kiện phát triển toàn diện.

Thứ tư, con người là động lực. Việc tôn trọng, bảo đảm và thúc đẩy quyền con người chính là phương thức căn bản, hiệu quả nhất để khơi dậy tiềm năng sáng tạo, tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường và khát vọng cống hiến của toàn dân tộc.

Thực tiễn phát triển cho thấy mối quan hệ giữa quyền con người và phát triển là mối quan hệ biện chứng, thể hiện ở chỗ: tôn trọng, bảo đảm quyền con người là điều kiện tiên quyết cho phát triển bền vững; đồng thời chỉ có một đất nước độc lập, ổn định, phát triển thịnh vượng mới có đủ nguồn lực và điều kiện để bảo đảm ngày càng tốt hơn các quyền con người. Trong ý nghĩa đó, quyền con người được bảo đảm đầy đủ, thực chất và toàn diện nhất là dưới chế độ xã hội chủ nghĩa – chế độ lấy con người, quyền con người là trung tâm của mọi chiến lược phát triển.

2. Quyền con người xã hội chủ nghĩa – Trụ cột nền tảng thứ tư của mô hình phát triển xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Trong quá trình xây dựng và hoàn thiện mô hình chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đảng ta từng bước hình thành và làm rõ các trụ cột nền tảng bảo đảm cho sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước theo định hướng XHCN. Trong một thời gian dài, ba trụ cột chủ yếu thường được nhấn mạnh gồm: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, thực tiễn phát triển đất nước cũng như yêu cầu đổi mới tư duy lý luận hiện nay cho thấy, việc bổ sung và khẳng định quyền con người xã hội chủ nghĩa như một trụ cột nền tảng độc lập thứ tư là tất yếu khách quan và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Trước hết, kinh tế thị trường định hướng XHCN là phương tiện phát triển lực lượng sản xuất, giải phóng mọi nguồn lực xã hội, nhằm mục tiêu cuối cùng là nâng cao đời sống nhân dân. Trụ cột này trực tiếp bảo đảm các quyền kinh tế cơ bản như quyền lao động, quyền sở hữu, quyền kinh doanh, quyền làm giàu hợp pháp; đồng thời tạo cơ sở vật chất vững chắc cho việc thực hiện các quyền xã hội và quyền con người nói chung.

Tiếp đó, Nhà nước pháp quyền XHCN là công cụ tổ chức và quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Đây là cơ chế trung tâm để ghi nhận, bảo đảm và bảo vệ các quyền dân sự, chính trị, cũng như các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân; đồng thời phòng ngừa, kiểm soát sự lạm quyền và bảo vệ công lý, lẽ phải trong đời sống xã hội.

Bên cạnh đó, nền dân chủ XHCN là bản chất của chế độ, là hình thức để nhân dân thực hiện quyền làm chủ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, quyền được biết, được bàn, được làm và được giám sát.

Trên nền tảng đó, quyền con người xã hội chủ nghĩa cần được xác lập như mục tiêu tối thượng và là “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt, phản ánh tập trung nhất tính ưu việt, nhân văn của chế độ XHCN. Đây là sự tổng hòa giá trị của ba trụ cột nêu trên, đồng thời giữ vai trò định hướng để các trụ cột kinh tế, chính trị và pháp lý vận hành thống nhất vì con người, vì hạnh phúc của nhân dân.

Việc xác lập quyền con người XHCN như một trụ cột ngang hàng không chỉ là bước tiến quan trọng trong nhận thức lý luận, mà còn góp phần tăng cường tính chính danh, tính thuyết phục của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; đồng thời tạo cơ sở vững chắc để chủ động đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, xuyên tạc về tình hình nhân quyền ở Việt Nam.

3. Sự cần thiết đưa quan điểm về quyền con người xã hội chủ nghĩa vào Văn kiện Đại hội XIV của Đảng

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng là sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng, có ý nghĩa định hướng cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới, với tầm nhìn chiến lược đến năm 2045. Trong bối cảnh đó, việc chính thức hóa quan điểm, tư tưởng về quyền con người xã hội chủ nghĩa trong Văn kiện Đại hội là yêu cầu cấp thiết, mang ý nghĩa chiến lược lâu dài.

3.1. Đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững và hội nhập quốc tế

Văn kiện Đại hội XIV cần khẳng định rõ rằng quyền con người không chỉ là vấn đề phúc lợi xã hội, mà là chiến lược phát triển quốc gia, gắn chặt với mục tiêu phát triển bền vững và nguyên tắc “không để ai bị bỏ lại phía sau”. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong nước, mà còn góp phần củng cố lập trường, tiếng nói và uy tín của Việt Nam trên các diễn đàn quốc tế; thể hiện trách nhiệm của Việt Nam với tư cách là thành viên tích cực, có trách nhiệm của Liên Hợp Quốc trong lĩnh vực quyền con người.

3.2. Định hướng giải quyết các vấn đề quyền con người mới trong kỷ nguyên số

Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và quá trình chuyển đổi số toàn diện đang đặt ra nhiều vấn đề nhân quyền mới, đòi hỏi phải được định hướng ở tầm chiến lược. Đó là các vấn đề như: quyền về dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư trong không gian mạng; quyền tiếp cận công nghệ và tri thức, bảo đảm không ai bị gạt ra ngoài tiến trình chuyển đổi số; cũng như khái niệm an ninh con người với nội hàm ngày càng mở rộng, bao gồm an ninh kinh tế, lương thực, môi trường và sức khỏe.

3.3. Thúc đẩy xây dựng Nhà nước pháp quyền và nâng tầm nền dân chủ xã hội chủ nghĩa

Việc đưa tư tưởng quyền con người XHCN vào Văn kiện Đại hội XIV sẽ tạo cơ sở chính trị cao nhất để tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện hệ thống pháp luật, nội luật hóa các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật, xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức thực sự thấm nhuần tinh thần “phục vụ Nhân dân”, vì Nhân dân.

Trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc, quyền con người xã hội chủ nghĩa vừa là nền tảng, vừa là động lực của sự phát triển bền vững. Việc chính thức xác lập quyền con người XHCN như một trong bốn trụ cột nền tảng của mô hình phát triển, đồng thời đưa quan điểm này vào Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, sẽ tạo nên sức mạnh tổng hợp to lớn trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc và “thế trận lòng dân”.

Với sự kiên định con đường xã hội chủ nghĩa và việc đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chiến lược phát triển, Việt Nam có đầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn để hiện thực hóa khát vọng trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, mang lại cuộc sống tự do, ấm no, hạnh phúc cho Nhân dân.

PGS. TS Tường Duy Kiên

Viện trưởng Viện Quyền con người,

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh