Nhận diện “mạch nguồn văn hóa” và những tác động âm thầm trên mặt trận tư tưởng, văn hóa

“Chúng ta coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc; xác định phát triển văn hóa đồng bộ, hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội là một định hướng căn bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”^[1].

Một quốc gia có thể đứng vững trước những biến động lớn khi còn giữ được cội nguồn văn hóa, niềm tin xã hội và ý chí tự cường. Ngược lại, khi hệ giá trị bị xói mòn, bản sắc bị pha loãng, niềm tin bị suy giảm, thì sự suy yếu thường bắt đầu từ bên trong, âm thầm nhưng dai dẳng.

Bởi vậy, bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới không chỉ là bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới, an toàn xã hội, mà còn là bảo vệ nền tảng tư tưởng, bảo vệ bản sắc văn hóa, bảo vệ niềm tin và hệ giá trị đã hun đúc nên khí phách Việt Nam. Trong kỷ nguyên số, mặt trận tư tưởng, văn hóa không còn giới hạn trong không gian vật lý truyền thống, mà mở rộng mạnh mẽ trên môi trường mạng, nơi thông tin lan truyền với tốc độ rất nhanh, phạm vi rất rộng và khả năng tác động rất sâu đến nhận thức xã hội.

Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị khóa XII xác định nhiệm vụ tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Đây không chỉ là nhiệm vụ của công tác tuyên giáo, báo chí, truyền thông, mà là trách nhiệm chính trị của cả hệ thống chính trị, của cán bộ, đảng viên và mỗi người dân yêu nước. Trong điều kiện hiện nay, các quan điểm sai trái, thù địch thường không xuất hiện bằng hình thức đối đầu trực diện, mà được che giấu dưới nhiều lớp vỏ: thông tin “khách quan” giả tạo, bình luận “phản biện” thiếu thiện chí, sản phẩm giải trí lệch chuẩn, hoặc những nội dung cắt ghép, suy diễn nhằm làm biến dạng lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, hạ thấp vai trò lãnh đạo của Đảng.

Điểm đáng chú ý là các tác động tiêu cực trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa không phải lúc nào cũng ồn ào, dễ nhận biết. Có những tác động diễn ra chậm rãi, lặp đi lặp lại, từng bước làm thay đổi cách nhìn, cách nghĩ, cách đánh giá của một bộ phận công chúng. Khi thông tin sai lệch được trình bày bằng hình thức hấp dẫn, khi sự xuyên tạc được ngụy trang bằng giọng điệu “khai sáng”, khi lối sống thực dụng được quảng bá như một chuẩn mực hiện đại, thì nguy cơ lệch chuẩn nhận thức có thể xuất hiện ngay trong đời sống hằng ngày.

Trong bối cảnh đó, nếu chỉ dựa vào các biện pháp ngăn chặn kỹ thuật hoặc xử lý hành chính, chúng ta khó có thể giải quyết tận gốc vấn đề. Điều cần thiết hơn là phải tạo dựng một khả năng tự bảo vệ từ bên trong xã hội. Đó là năng lực tự nhận diện đúng - sai, thật - giả; năng lực tự sàng lọc trước thông tin phức tạp; năng lực tự điều chỉnh hành vi theo những giá trị đúng đắn. Có thể gọi đó là “sức đề kháng nội sinh” của xã hội, được hình thành từ chiều sâu văn hóa, truyền thống lịch sử, đạo đức cộng đồng và bản lĩnh chính trị.

Ở góc nhìn ấy, “mạch nguồn văn hóa Việt Nam” có thể được hiểu như cách diễn đạt hình tượng về những giá trị cốt lõi đã được kết tinh, trao truyền và bồi đắp qua hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước. Đó là lòng yêu nước, ý chí độc lập tự cường, tinh thần đoàn kết, nghĩa đồng bào, lòng nhân ái, lối sống nghĩa tình, sự thủy chung với cội nguồn và khả năng tiếp thu tinh hoa nhân loại mà không đánh mất bản sắc dân tộc. Những giá trị ấy không chỉ làm nên diện mạo văn hóa Việt Nam, mà còn tạo nên sức bền tinh thần, khả năng thích ứng và sức chống chịu của dân tộc trước những thử thách lịch sử.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục khẳng định vị trí đặc biệt của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước. Văn bản này được ban hành trong lĩnh vực công tác tư tưởng - văn hóa, do Bộ Chính trị ban hành và Tổng Bí thư Tô Lâm ký. Các định hướng tại Đại hội XIV của Đảng cũng đặt phát triển văn hóa, con người trong tổng thể phát triển quốc gia, gắn với phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và xây dựng Đảng: “văn hóa là nền tảng tinh thần, mục tiêu, động lực, sức mạnh nội sinh quan trọng trong phát triển nhanh và bền vững đất nước, là “tài nguyên”, “sức mạnh mềm” của quốc gia”^[2]. Điều đó cho thấy văn hóa không chỉ là lĩnh vực của đời sống tinh thần, mà còn là nền tảng, là động lực và là hệ điều tiết quan trọng đối với sự phát triển bền vững.

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam- Nơi ký ức lịch sử và bản sắc văn hóa góp phần trở thành điểm tựa tinh thần giúp xã hội đứng vững trước những tác động lệch chuẩn trên không gian mạng.

Nếu “mạch nguồn văn hóa” là lớp giá trị sâu xa, thì “kháng thể nội sinh” chính là sự biểu hiện sống động của lớp giá trị ấy trong thực tiễn. Đó là bản lĩnh chính trị vững vàng trước các quan điểm sai trái; là năng lực phân biệt giữa phản biện xây dựng và xuyên tạc phá hoại; là thái độ tỉnh táo trước thông tin chưa được kiểm chứng; là khả năng gìn giữ phẩm giá, đạo đức, lối sống trước những trào lưu lệch chuẩn. Sức đề kháng này không thể hình thành bằng mệnh lệnh, càng không thể vay mượn từ bên ngoài, mà phải được bồi đắp lâu dài qua giáo dục, rèn luyện, thực hành văn hóa, nêu gương và trải nghiệm xã hội.

Hiện nay, những “độc tố” trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa biểu hiện rất đa dạng. Đó là các luận điệu xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành quả cách mạng, bôi nhọ lãnh tụ; là sự cổ súy cho lối sống cá nhân cực đoan, thực dụng, vô cảm; là xu hướng tuyệt đối hóa giá trị ngoại lai, xem nhẹ truyền thống dân tộc; và nguy hiểm hơn là sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, dẫn tới biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ. Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII và Kết luận số 21-KL/TW ngày 25/10/2021 đều nhấn mạnh yêu cầu ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cũng như biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”.

Cần nhìn nhận thẳng thắn rằng, khi một bộ phận cán bộ, đảng viên phai nhạt lý tưởng, thiếu tu dưỡng, giảm sút ý chí phấn đấu hoặc vi phạm kỷ luật, pháp luật, thì đó không chỉ là vấn đề cá nhân, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin xã hội. Những hạn chế, khuyết điểm ấy có thể bị các thế lực thù địch lợi dụng để quy chụp, xuyên tạc, làm suy giảm uy tín của Đảng. Do đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải gắn chặt với xây dựng, chỉnh đốn Đảng, với xây dựng văn hóa chính trị, đạo đức công vụ và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên.

Cùng với đó, hiện tượng “nhạt sử”, thờ ơ với truyền thống, thiếu hiểu biết về lịch sử dân tộc ở một bộ phận giới trẻ cũng là vấn đề đáng quan tâm. Khi lịch sử chỉ được tiếp nhận như những sự kiện khô cứng, khi truyền thống chưa được chuyển hóa thành niềm tự hào và trách nhiệm sống, thì khoảng trống giá trị rất dễ xuất hiện. Chính khoảng trống ấy có thể bị lấp đầy bởi thông tin sai lệch, lối sống lệch chuẩn hoặc những nhận thức mơ hồ về dân tộc, về Đảng, về con đường đi lên của đất nước.

–––––

Tài liệu tham khảo:

1. Trích bài viết “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam” của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng ngày 23-5-2021. ↑

2. ĐCSVN: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, t.II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tr.51-52 ↑