Phía sau cuộc đua giành một suất vào trường công

Những giọt nước mắt sau cổng trường thi

Nhiều năm qua, kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 tại Hà Nội luôn được xem là một trong những kỳ thi áp lực nhất đối với học sinh. Không ít em phải chuẩn bị từ rất sớm, tham gia nhiều lớp học thêm, ôn luyện liên tục trong nhiều tháng với mục tiêu giành một suất vào trường THPT công lập.

Tuy nhiên, phía sau những con số về tỷ lệ chọi hay điểm chuẩn là một câu chuyện lớn hơn về sự mất cân đối của hệ thống giáo dục và những áp lực xã hội đang đè nặng lên học sinh tuổi 15.

Phía sau áp lực của một kỳ thi chuyển cấp là bài toán lớn hơn về cơ hội học tập, sự mất cân đối trong hệ thống giáo dục và yêu cầu phải giảm sức nóng của cuộc đua vào trường công.

Một câu chuyện được chia sẻ trên mạng xã hội những ngày qua đã khiến nhiều phụ huynh đồng cảm. Ngay sau khi bước ra khỏi điểm thi, một nam sinh nói với cha mẹ: “Bố mẹ nuôi con học tư vậy nhé!”. Không nhắc đến đề thi hay đáp án, cậu bé dường như đã tự kết luận về kết quả của mình.

Người mẹ kể rằng về đến nhà, con lặng lẽ vào phòng rồi khóc. Sau câu nói tưởng như bình thản ấy là nỗi thất vọng, áp lực và cảm giác có lỗi mà một đứa trẻ đang tự gánh lên vai.

Đó không phải trường hợp cá biệt, bởi trong những ngày diễn ra kỳ thi, hình ảnh thí sinh bật khóc sau giờ thi xuất hiện ở nhiều điểm thi trên địa bàn Hà Nội. Có em ôm chầm lấy mẹ khóc nức nở, có em cúi gằm mặt bước thật nhanh ra khỏi cổng trường, cũng có những em cố nở nụ cười nhưng đôi mắt đỏ hoe vẫn không giấu được sự thất vọng.

Trên các diễn đàn học sinh và phụ huynh, hàng loạt chia sẻ thu hút sự chú ý bởi những cảm xúc rất thật phía sau một kỳ thi được xem là bước ngoặt đầu tiên của tuổi học trò.

Sỹ tử lớp 10 năm 2026 sau môn thi Toán, môn thi cuối của kỳ thi. (Ảnh: PV)

Một phụ huynh cho biết khoảng một tháng trước kỳ thi, con chị gần như luôn trong trạng thái căng thẳng. Lịch học dày đặc khiến em thường xuyên thức khuya, ăn uống thất thường và có dấu hiệu mệt mỏi. Đến ngày thi đầu tiên, em bất ngờ đau đầu, chóng mặt, buồn nôn nhưng vẫn cố gắng hoàn thành các môn thi.

Những hình ảnh cha mẹ đứng chờ ngoài cổng trường nhiều giờ dưới nắng nóng vốn đã trở nên quen thuộc mỗi mùa tuyển sinh. Họ lo cho sức khỏe, tâm trạng và kết quả của con. Nhưng điều khiến nhiều phụ huynh bất ngờ hơn cả là áp lực mà chính các em đang tự đặt lên mình.

Linh Nga, học sinh lớp 9 tại Hà Nội, cho biết em gần như không thể ngừng nghĩ về bài thi kể từ khi kỳ thi kết thúc. Em học khá môn Toán và được kỳ vọng sẽ đạt điểm cao. Tuy nhiên, do tâm lý căng thẳng, em làm bài không như mong muốn.

Điều khiến em buồn nhất không phải nguy cơ trượt nguyện vọng 1 mà là cảm giác không đáp lại được những hy sinh của gia đình. “Bao nhiêu ngày tháng bố mẹ đưa em đi học thêm, mất rất nhiều tiền cho việc học, giờ em thấy như tất cả trở nên vô nghĩa”, em chia sẻ.

Trong suy nghĩ của nhiều học sinh hiện nay, kết quả một kỳ thi không chỉ phản ánh năng lực học tập. Đó còn là cách để các em chứng minh rằng công sức của cha mẹ, những buổi học thêm kéo dài và những kỳ vọng của gia đình không trở nên lãng phí.

Chính điều đó tạo ra áp lực rất lớn. Nhiều em không chỉ lo về điểm số mà còn lo về sự đánh giá của người khác, lo bị so sánh với bạn bè hay lo không đạt được những kỳ vọng mà bản thân từng đặt ra.

Sau kỳ thi, trên các diễn đàn học sinh, những câu như “Em sợ bố mẹ thất vọng”, “Em thấy mình vô dụng”, “Giá như em cẩn thận hơn một chút” xuất hiện nhiều hơn cả những lời than phiền về đề thi. Điều đó cho thấy áp lực của kỳ thi lớp 10 không chỉ nằm ở kiến thức mà còn đến từ những sức ép tâm lý và kỳ vọng xã hội.

Thực tế, áp lực ấy không phải ngẫu nhiên xuất hiện. Nhiều năm qua, kỳ thi tuyển sinh lớp 10 luôn được xem là một trong những kỳ thi căng thẳng nhất đối với học sinh ở các đô thị lớn.

Năm học 2026-2027, Hà Nội ghi nhận khoảng 124.915 học sinh đăng ký nguyện vọng 1 vào lớp 10 công lập không chuyên. Trong khi đó, tỷ lệ học sinh được tuyển vào công lập chỉ khoảng 55%. Điều đó đồng nghĩa hàng chục nghìn học sinh sẽ phải lựa chọn những con đường khác sau THCS.

Khi nhiều lối đi vẫn chưa giảm sức hút của trường công

Có thể thấy, áp lực tuyển sinh không phân bổ đều trong toàn hệ thống. Cuộc đua chủ yếu tập trung ở các trường THPT được đánh giá có chất lượng cao tại khu vực nội thành.

THPT Yên Hòa tiếp tục dẫn đầu với khoảng 2.661 hồ sơ nguyện vọng 1 cho 765 chỉ tiêu, tương đương tỷ lệ chọi 1/3,5. Các trường như Cầu Giấy, Phan Đình Phùng, Nguyễn Thị Minh Khai, Kim Liên hay Lê Quý Đôn - Hà Đông cũng duy trì mức cạnh tranh rất cao.

Ở chiều ngược lại, nhiều trường ngoại thành lại có tỷ lệ chọi khá thấp. Đáng chú ý, THPT Minh Châu chỉ có 24 hồ sơ đăng ký nguyện vọng 1 cho 90 chỉ tiêu. Sự chênh lệch quá lớn giữa các trường phản ánh xu hướng tập trung nguyện vọng vào một số trường “hot” vẫn chưa thay đổi.

Với nhiều phụ huynh, lựa chọn trường học không chỉ là câu chuyện khoảng cách địa lý mà còn gắn với kỳ vọng tương lai. Trường top thường được xem là nơi có môi trường học tập tốt, chất lượng đầu vào cao và cơ hội vào đại học rộng mở hơn. Chính tâm lý đó khiến nhiều gia đình chấp nhận bước vào một cuộc cạnh tranh khốc liệt thay vì lựa chọn những phương án an toàn hơn.

Áp lực càng lớn hơn ở hệ chuyên. Tại THPT chuyên Nguyễn Huệ, lớp chuyên Văn có tỷ lệ chọi lên tới 1/11,6, còn chuyên Toán là 1/9,6. Những con số này cho thấy cuộc đua vào trường chuyên ngày càng trở thành một “đấu trường” thực sự, nơi chỉ một tỷ lệ rất nhỏ học sinh có thể thành công.

Một thực tế khác cũng cần được nhìn nhận là dù hệ thống giáo dục đã mở rộng nhiều lựa chọn sau THCS nhưng áp lực vẫn chủ yếu dồn về trường công lập. Năm nay, khoảng 17.000 học sinh Hà Nội không tham gia kỳ thi lớp 10 công lập. Các em lựa chọn trường tư thục, giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên hoặc các chương trình quốc tế.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa áp lực đã giảm. Phần lớn phụ huynh vẫn xem trường công là lựa chọn tối ưu nhất về cả chất lượng lẫn chi phí. Việc không thi công lập trong nhiều trường hợp là sự điều chỉnh theo năng lực hoặc điều kiện kinh tế chứ chưa hẳn là lựa chọn chủ động.

Điều này phản ánh thực tế rằng hệ thống giáo dục tuy đã đa dạng hơn nhưng chưa tạo được sự cân bằng đủ lớn giữa các loại hình đào tạo. Giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa được nhìn nhận ngang bằng với giáo dục phổ thông.

Nhiều phụ huynh vẫn coi học nghề là phương án dự phòng thay vì một lựa chọn chiến lược. Trong khi đó, học phí tại nhiều trường ngoài công lập vẫn là gánh nặng đối với không ít gia đình.

Phụ huynh dõi theo thí sinh cùng những áp lực và kỳ vọng. (Ảnh: PV)

Các chuyên gia giáo dục cho rằng muốn giảm áp lực tuyển sinh lớp 10, giải pháp không chỉ là tăng thêm chỉ tiêu hay điều chỉnh phương thức thi. Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái giáo dục đa dạng, trong đó các loại hình đào tạo có chất lượng tương đối đồng đều và được xã hội nhìn nhận bình đẳng.

Khi khoảng cách giữa trường công lập, trường ngoài công lập và giáo dục nghề nghiệp còn quá lớn, áp lực tất yếu vẫn tiếp tục dồn về nhóm trường công lập có chất lượng cao.

Nhìn từ góc độ dài hạn, kỳ tuyển sinh lớp 10 không còn đơn thuần là một kỳ thi chuyển cấp mà đang phản ánh những vấn đề sâu xa hơn của giáo dục đô thị. Đó là sự mất cân đối về nguồn lực, khoảng cách giữa các khu vực, tâm lý chuộng bằng cấp và những hạn chế trong công tác hướng nghiệp. Khi trường công vẫn được xem là con đường gần như duy nhất bảo đảm cho tương lai ổn định, cuộc đua vào lớp 10 sẽ khó có thể giảm nhiệt.

Kỳ thi lớp 10 rồi sẽ qua đi mỗi năm. Sẽ có những học sinh vui vì đạt được nguyện vọng, cũng sẽ có những em phải lựa chọn một con đường khác. Muốn giảm áp lực tuyển sinh, không thể chỉ yêu cầu học sinh bình tĩnh hơn hay phụ huynh bớt kỳ vọng hơn.

Điều cần thiết là giải quyết những nguyên nhân mang tính hệ thống: tăng đầu tư trường lớp, thu hẹp khoảng cách chất lượng giữa các trường, nâng cao hiệu quả phân luồng và tạo dựng niềm tin xã hội đối với nhiều con đường học tập khác nhau.

Chỉ khi mọi học sinh đều có cơ hội tiếp tục học tập trong môi trường phù hợp, kỳ thi lớp 10 mới thực sự trở về đúng bản chất của nó là công cụ đánh giá năng lực, thay vì trở thành cuộc đua đầy áp lực của hàng trăm nghìn gia đình mỗi năm...