Phụ thuộc vào AI: Nguy cơ hình thành thế hệ lười suy nghĩ

Con người “phó mặc” tư duy cho AI

Trong lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi bước tiến công nghệ đều mang đến những thay đổi sâu sắc với đời sống xã hội. Internet từng khiến việc tra cứu thông tin trở nên nhanh chóng, dễ dàng hơn; điện thoại thông minh từng giúp con người kết nối mọi lúc, mọi nơi. Nhưng chỉ đến khi AI xuất hiện, sự tiện lợi mới được nâng lên một cấp độ hoàn toàn mới. AI không chỉ cung cấp thông tin mà còn có thể viết bài, giải toán, lập trình, phân tích dữ liệu, thậm chí gợi ý cách suy nghĩ.

Chỉ với vài câu lệnh đơn giản, AI có thể phân tích hàng nghìn trang tài liệu trong vài giây, trích xuất thông tin, tạo ra các báo cáo chuyên sâu, viết mã nguồn cho các ứng dụng phức tạp. Trong giáo dục, AI có thể đóng vai trò người hướng dẫn phù hợp với khả năng và phong cách học tập của từng học sinh. Trong y tế, công nghệ này giúp các bác sĩ đưa ra chẩn đoán nhanh, chính xác hơn đối với nhiều bệnh lý. Còn trong kinh doanh, AI có thể phân tích xu hướng thị trường, dự đoán hành vi khách hàng và đề xuất các chiến lược phát triển phù hợp.

Những khả năng này giúp con người tiết kiệm đáng kể thời gian và công sức, đồng thời nâng cao hiệu quả trong học tập và công việc. Nhiều nhiệm vụ từng đòi hỏi vài giờ, thậm chí vài ngày để hoàn thành nay có thể được giải quyết chỉ trong vài phút nhờ sự hỗ trợ của AI. Tuy nhiên, sự tiện lợi ấy cũng có thể trở thành “con dao hai lưỡi” nếu con người quá phụ thuộc vào nó. Các nghiên cứu gần đây và những lo ngại từ giới chuyên gia đang dần hé lộ một bức tranh đáng báo động về “căn bệnh” lười suy nghĩ do AI gây ra.

Một số nghiên cứu về hành vi sử dụng AI cho thấy, việc sử dụng chatbot khiến con người bị lâm vào 2 trạng thái. Đầu tiên là Cognitive Offloading (đòn bẩy nhận thức) - hiện tượng con người chuyển giao các nhiệm vụ ghi nhớ, phân tích hay giải quyết vấn đề cho công cụ bên ngoài, chẳng hạn như AI hay công cụ tìm kiếm. Tuy nhiên, vấn đề nảy sinh khi nhiều người không dừng lại ở việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, mà tiếp tục rơi vào trạng thái thứ hai là Metacognitive Laziness (lười vận động siêu nhận thức) - chỉ việc con người ngày càng phụ thuộc vào AI để thực hiện nốt các bước đánh giá, soát lỗi và tự kiểm tra.

Khi con người phụ thuộc quá mức vào AI cũng là lúc kéo theo những tác động tiêu cực đến hoạt động của não bộ. Sử dụng AI thời gian dài khiến cho mức độ hoạt động ở các vùng não liên quan đến điều khiển, sáng tạo và ghi nhớ có xu hướng giảm xuống. Đáng chú ý, ngay cả khi quay trở lại học tập và làm việc bằng suy nghĩ của chính mình, chỉ số hoạt động ở những vùng não này vẫn thấp hơn so với bình thường.

Thực tế cho thấy, những biểu hiện của “căn bệnh” lười suy nghĩ này đã và đang xuất hiện ngày càng rõ rệt trong đời sống hàng ngày. Là một người mẹ có con đang học lớp 7, chị Ngô Hồng Hạnh (41 tuổi, Hà Nội) cho biết, chị từng khá bất ngờ khi thấy con nộp những bài văn được viết rất trôi chảy nhờ sự hỗ trợ của AI. Tuy nhiên, khi chị thử yêu cầu con tự viết vài câu văn đơn giản bằng chính khả năng của mình, con lại tỏ ra lúng túng và không thể hoàn thành. Theo chị Hạnh, điều đó cho thấy quá trình học tập thực chất đã không diễn ra bởi con không hề suy nghĩ mà chỉ đang sao chép hoặc dựa hoàn toàn vào câu trả lời từ AI.

Không chỉ giúp nhiều học sinh hoàn thành bài tập bằng cách sao chép hoặc chỉnh sửa câu trả lời có sẵn. AI còn giúp không ít nhân viên văn phòng viết báo cáo, soạn email hay xây dựng kế hoạch công việc. Thậm chí, ngay cả với những hoạ sĩ, nghệ sĩ - những người làm công việc gắn liền với sáng tạo cũng đang để AI can dự ngày càng sâu vào quá trình hình thành ý tưởng và hoàn thiện tác phẩm.

Khi một thế hệ lười suy nghĩ hình thành

Có thể thấy, nếu xu hướng phụ thuộc vào AI ngày càng lan rộng, con người dần trở nên thụ động hơn trong suy nghĩ, kém linh hoạt trong tư duy và hạn chế khả năng tự giải quyết vấn đề. Khi mọi thứ đều có thể giải đáp chỉ bằng một dòng lệnh cũng là lúc một thế hệ lười suy nghĩ hình thành, kéo theo nhiều hệ lụy cho xã hội.

Trước hết, lĩnh vực giáo dục sẽ chịu tác động trực tiếp. Trong thời đại chỉ cần một dòng lệnh, AI có thể viết một bài văn mạch lạc, giải một bài toán khó trong vài giây, việc nhiều học sinh bắt đầu tự đặt câu hỏi về ý nghĩa của việc học tập là điều dễ hiểu. Câu hỏi này phần nào phản ánh tâm lý hoài nghi về giá trị của việc học trong thời đại công nghệ. Khi các em nhìn thấy AI viết văn hay hơn, giải toán nhanh hơn, thậm chí lập trình tốt hơn, nhiều em dễ rơi vào cảm giác rằng nỗ lực cá nhân trở nên vô nghĩa.

Tuy nhiên, cách nhìn này là một sự hiểu lầm nguy hiểm. Giá trị của việc học không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng mà ở quá trình rèn luyện tư duy. AI có thể cung cấp đáp án nhưng không thể thay thế trải nghiệm học tập và quá trình trưởng thành của mỗi con người. Có thể sau này, một số công việc như viết lách hay tính toán có thể được tự động hóa nhờ sự hỗ trợ của AI. Nhưng người biết đặt vấn đề, biết chọn lọc thông tin, biết kể câu chuyện từ góc nhìn độc đáo, vẫn là con người. Chính vì vậy, người biết kết hợp AI với tư duy cá nhân sẽ có lợi thế lớn hơn so với những người phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ.

Ở cấp độ kinh tế - xã hội, hệ quả còn nghiêm trọng hơn. Nền kinh tế thị trường thời đại 4.0 đòi hỏi nguồn nhân lực có tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và giải quyết vấn đề linh hoạt. Khi phần lớn người lao động chỉ quen với việc dựa vào AI để suy nghĩ, chắc chắn năng lực cạnh tranh của lực lượng lao động sẽ suy giảm. Điều này đặt ra nguy cơ trong tương lai gần sẽ xuất hiện một lực lượng lao động “biết dùng AI nhưng không biết làm gì”. Những người này có thể thành thạo việc nhập câu lệnh cho AI nhưng lại thiếu kiến thức, kỹ năng.

Không chỉ vậy, việc phụ thuộc quá mức vào AI còn làm suy giảm khả năng tư duy phản biện, yếu tố quan trọng trong việc đánh giá thông tin. Khi các câu trả lời được đưa ra quá nhanh và quá thuyết phục, nhiều người có xu hướng tin tưởng ngay mà không kiểm chứng lại. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong thời đại thông tin bùng nổ, khi tin giả và thông tin sai lệch có thể lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Trước những nguy cơ đó, nhiều ý kiến cho rằng nên “bài trừ” AI. Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở AI mà ở cách con người sử dụng nó. AI nên được xem là một công cụ hỗ trợ, giúp mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và nâng cao hiệu suất làm việc. Nhưng quá trình phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về con người. Nói cách khác, AI có thể cộng sinh giúp con người nghĩ nhanh hơn nhưng không nên trở thành thứ nghĩ thay con người.

Trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể ngày càng thông minh hơn nhưng tương lai của xã hội vẫn cần khả năng suy nghĩ độc lập của con người. Vì vậy, để không đánh mất thói quen suy nghĩ và phụ thuộc vào AI, nhiều chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận trong học tập cũng như trong công việc. Thay vì cấm đoán AI, cần hướng dẫn sử dụng AI một cách có ý thức: tự suy nghĩ trước khi hỏi AI, kiểm chứng thông tin từ nhiều nguồn và coi AI chỉ như một người trợ lý.