Trưng bày thuốc lá tại điểm bán - "kẽ hở" khiến quảng cáo trá hình vẫn tồn tại

Trưng bày sản phẩm thuốc lá vượt quy định vẫn phổ biến

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã quy định giới hạn trưng bày sản phẩm thuốc lá: đại lý bán lẻ, điểm bán lẻ trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, trên thực tế việc vi phạm diễn ra phổ biến tại nhiều điểm bán.

Theo Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế), tình trạng trưng bày quá một bao, một tút cho một sản phẩm thuốc lá tại điểm bán thuốc lá khá phổ biến. Các công ty thuốc lá đang tận dụng triệt để quảng cáo tại điểm bán: trưng bày bao, tút thuốc quá số lượng cho phép, dùng hình ảnh sản phẩm treo tại điểm bán để quảng cáo, khuyến mại như tặng bật lửa hoặc đổi vỏ bao lấy quà; vi phạm trưng bày quá một bao/tút cho mỗi sản phẩm...

Khảo sát năm 2024 tại 2.414 điểm bán thuộc 8 tỉnh, thành phố ghi nhận 23,1% điểm bán vi phạm quy định cấm quảng cáo, 4,9% vi phạm quy định cấm khuyến mại và 40,9% trưng bày thuốc lá vượt số lượng cho phép.

Trước đó, các nghiên cứu do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện trong giai đoạn 2015 - 2017 cũng ghi nhận tình trạng vi phạm quy định trưng bày tại các điểm bán lẻ thuốc lá. Theo kết quả nghiên cứu, 82,5% điểm bán vi phạm quy định về số lượng bao, tút hoặc hộp thuốc lá được trưng bày đối với mỗi nhãn hiệu. Tỷ lệ này tại TP Hồ Chí Minh và Cần Thơ vượt 90%.

Bên cạnh hoạt động trưng bày trực tiếp, quảng cáo thuốc lá vẫn xuất hiện tại nhiều địa điểm và trên môi trường mạng. Kết quả Điều tra toàn cầu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2015 (GATS) và nghiên cứu tại 34 tỉnh, thành phố do Trường Đại học Y tế công cộng phối hợp với Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (nay là Quỹ Phòng bệnh) thực hiện năm 2020 cho thấy, tỷ lệ người trưởng thành trên 25 tuổi nhận biết thông tin quảng cáo về sản phẩm thuốc lá tăng từ 15,7% lên 18,5%.

Các địa điểm thường xuất hiện quảng cáo thuốc lá là cửa hàng, quán cà phê. Đáng chú ý, tỷ lệ vi phạm quy định cấm quảng cáo thuốc lá trên internet tăng từ 0,8% năm 2015 lên 5,1% năm 2020.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu tăng cường kiểm soát hoạt động quảng cáo, khuyến mại thuốc lá, trong đó có việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Bởi dù pháp luật đã có quy định giới hạn số lượng trưng bày, hình ảnh các bao, tút thuốc lá vẫn có thể được sử dụng như một hình thức quảng bá sản phẩm, tác động đến hành vi tiêu dùng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên.

Cấm trưng bày để hạn chế quảng cáo trá hình, bảo vệ giới trẻ

Theo Quỹ Phòng bệnh, việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán được đặt ra nhằm giảm sức hấp dẫn và khả năng tiếp cận sản phẩm đối với giới trẻ, thông qua loại bỏ các hình ảnh quảng bá thuốc lá tại nơi bán hàng. Biện pháp này hướng tới hạn chế tác động thị giác có thể khuyến khích sử dụng thuốc lá, đồng thời giảm hành vi mua thuốc lá ngoài dự định, nhất là ở thanh thiếu niên và những người đang trong quá trình cai nghiện.

Khi sản phẩm thuốc lá không còn được trưng bày công khai tại điểm bán, những hình ảnh có thể kích thích nhu cầu sử dụng cũng được hạn chế. Đây là một trong những hướng tiếp cận nhằm giảm sự hiện diện của thuốc lá trong đời sống thường ngày, đồng thời hỗ trợ người đang cai nghiện hạn chế nguy cơ tái sử dụng do tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm.

Cấm trưng bày thuốc lá cũng là biện pháp được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khuyến cáo trong thực hiện Công ước Khung FCTC của WHO và kinh nghiệm quốc tế trong kiểm soát thuốc lá, khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Cụ thể, Điều 13 Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (WHO-FCTC) quy định: cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả trưng bày tại điểm bán hàng: “Để đảm bảo các điểm bán thuốc lá không có yếu tố quảng bá, các bên cần áp dụng lệnh cấm hoàn toàn đối với việc trưng bày và khả năng nhìn thấy sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán, bao gồm cửa hàng bán lẻ cố định và người bán hàng rong. Chỉ được phép liệt kê sản phẩm và giá bằng văn bản, không kèm theo bất kỳ yếu tố quảng bá nào.”

Trên thế giới, nhiều quốc gia đã chuyển từ giới hạn số lượng sản phẩm được trưng bày sang cấm hoàn toàn hoạt động này. Tính đến cuối năm 2024, có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá. Tại Đông Nam Á, Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia đã áp dụng quy định tương tự.

Việc loại bỏ hoạt động trưng bày sản phẩm tại điểm bán được hướng tới như một giải pháp tăng cường hiệu quả thực thi các quy định cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, đồng thời khắc phục những khoảng trống trong kiểm soát quảng bá sản phẩm. Đặc biệt, đối với trẻ em và thanh thiếu niên, hạn chế sự hiện diện của hình ảnh thuốc lá tại các điểm bán còn nhằm giảm những tác động thị giác có thể làm gia tăng sức hấp dẫn của sản phẩm, ngăn ngừa việc coi thuốc lá là một mặt hàng tiêu dùng thông thường.

Quỹ Phòng bệnh cho rằng, để phù hợp thực tế, cần có quy định cấm trưng bày sản phẩm và hình ảnh thuốc lá. Quy định này giúp ngăn chặn quảng cáo của công ty thuốc lá, giảm tính hấp dẫn của sản phẩm với người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên. Đồng thời cần có giải pháp ngăn chặn kịp thời quảng cáo thuốc lá trên môi trường mạng.